การศึกษาเชิงวิเคราะห์พุทธธรรมเชิงประสบการณ์

บทคัดย่อ

            การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์ 1) เพื่อวิเคราะห์แนวคิดพุทธธรรมเชิงประสบการณ์ในมิติญาณวิทยา อภิปรัชญา และจริยศาสตร์ 2) เพื่อศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างพุทธธรรมเชิงประสบการณ์กับแนวคิดการเรียนรู้เชิงประสบการณ์และปรัชญาหลังนวยุค และ 3) เพื่อสังเคราะห์องค์ความรู้เชิงแนวคิดเกี่ยวกับการเรียนรู้พุทธธรรมผ่านประสบการณ์ตรง โดยใช้วิธีวิจัยเชิงคุณภาพแบบการศึกษาเอกสารจากคัมภีร์พระพุทธศาสนา พระไตรปิฎก และงานวิชาการที่เกี่ยวข้อง แล้วนำมาวิเคราะห์เชิงเนื้อหาและตีความเชิงปรัชญาในกรอบของญาณวิทยา อภิปรัชญา และจริยศาสตร์ ผลการวิจัยพบว่า พุทธธรรมเชิงประสบการณ์เป็นกระบวนการเรียนรู้ที่เน้นการเข้าถึงสภาวะธรรมผ่านประสบการณ์ตรงของบุคคลโดยอาศัยการสังเกตตนเอง การไตร่ตรองสะท้อนคิด และการปฏิบัติจริง ซึ่งนำไปสู่ความเข้าใจในระดับปัญญา ที่ลึกซึ้งกว่าการรับรู้เชิงทฤษฎี ในมิติญาณวิทยา พุทธธรรมเชิงประสบการณ์มองว่าความรู้เกิดจากการปฏิบัติ และการประจักษ์ด้วยตนเอง ในมิติอภิปรัชญา ความจริงถูกมองว่าเป็นสิ่งที่สัมพันธ์กับเหตุปัจจัยและบริบทของการเกิดขึ้น ส่วนในมิติจริยศาสตร์ พุทธธรรมเชิงประสบการณ์มุ่งพัฒนาการดำเนินชีวิตอย่างสมดุล และเกื้อกูลต่อผู้อื่น นอกจากนี้ ผลการวิเคราะห์ยังชี้ให้เห็นว่าพุทธธรรมเชิงประสบการณ์มีลักษณะเป็นพลวัต ซึ่งสอดคล้องกับแนวคิดการเรียนรู้เชิงประสบการณ์และปรัชญาหลังนวยุคที่มองว่าความจริงมิใช่สิ่งตายตัว แต่ขึ้นอยู่กับประสบการณ์ การตีความ และบริบทของมนุษย์ องค์ความรู้ที่ได้จากการวิจัย คือ “EBL Model” (Experiential Buddhist Learning Model) ซึ่งประกอบด้วย 4 กระบวนการสำคัญได้แก่ ประสบการณ์ตรง การสังเกตตนเอง การสะท้อนคิดเชิงปัญญา และการเปลี่ยนแปลงเชิงปฏิบัติ