ศึกษาวิเคราะห์มหาสติปัฏฐาน 4 เพื่อการเจริญสมถะและวิปัสสนากัมมัฏฐาน

บทคัดย่อ

การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์ 1) เพื่อศึกษามหาสติปัฏฐาน 4 ในพระไตรปิฎก 2) เพื่อศึกษาการเจริญสมถะและวิปัสสนากัมมัฏฐาน 3) เพื่อวิเคราะห์มหาสติปัฏฐาน 4 เพื่อการเจริญสมถและวิปัสสนา ผลการวิจัยพบว่า มหาสติปัฏฐาน 4 คือธรรมเป็นที่ตั้งแห่งสติ และข้อปฏิบัติที่มีสติเป็นประธาน โดยเป็นการใช้สติหรือวิธีปฏิบัติเพื่อใช้สติให้เกิดผลดีที่สุด ด้วยการตั้งสติสัมปชัญญะ เพียรพิจารณา กาย เวทนา จิต ธรรม เพื่อกำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกให้ได้การเจริญสมถกัมมัฏฐาน คือการฝึกจิตให้สงบเป็นสมาธิ โดยกำหนดใจไว้กับสิ่งใดสิ่งหนึ่ง (เรียกว่าอารมณ์) ให้แน่วแน่จนจิตมีอารมณ์เป็นหนึ่ง มีอารมณ์เดียว สงบตั้งหมั่นเป็นสมาธิ เมื่อจิตเป็นสมาธิเต็มที่แล้ว จะเกิดภาวะจิตเป็นสมาธิระดับสูง คือ อัปปนาสมาธิ เรียกว่า“ฌาน”การเจริญวิปัสสนากัมมัฏฐาน คือการฝึกอบรมเจริญปัญญา เพื่อให้เกิดความรู้แจ้งชัดตามความเป็นจริง จนสามารถมีจิตใจเป็นอิสระไม่ถูกครอบงำด้วยกิเลสและความทุกข์ โดยเป็นการใช้ปัญญากำหนดพิจารณาสภาวธรรม เกิดความรู้แจ้งชัดตามความเป็นจริง เรียกว่า “วิปัสสนาญาณ”มหาสติปัฏฐาน 4 เพื่อการเจริญสมถกัมมัฏฐาน คือสามารถเจริญสมถกัมมัฏฐานได้พร้อมในตัว ซึ่งในกายานุปัสสนา 14 บรรพ ใช้เป็นอารมณ์สมถะได้โดยตรง โดยใช้สติกำหนดอารมณ์ใดแล้ว สติก็ยึดตรึงดึงจิตกุมไว้กับอารมณ์นั้น จนจิตน้อมดิ่งแน่วแน่อยู่กับนิมิต มีอารมณ์เป็นหนึ่ง มีอารมณ์เดียว สงบตั้งหมั่นเป็นสมาธิ เมื่อจิตสงบเป็นสมาธิเต็มที่ เรียกว่า “ฌาน”มหาสติปัฏฐาน 4 เพื่อการเจริญวิปัสสนากัมมัฏฐาน คือใช้เจริญวิปัสสนาพร้อมในตัว ซึ่งในกัมมัฏฐาน 21 ประการ เป็นอารมณ์เจริญวิปัสสนาโดยตรง โดยใช้สติกำหนดอารมณ์ให้แก่จิตหรือใช้สติดึงจิตไว้กับอารมณ์ แต่มุ่งใช้จิตเป็นที่วางอารมณ์ เพื่อเสนออารมณ์และจับอารมณ์ไว้ให้ปัญญากำหนดพิจารณา จนสามารถเกิดความรู้แจ้งชัด ตามความเป็นจริง เรียกว่า “วิปัสสนาญาณ”ประเด็นศึกษาขณะทั้ง 3 คือ 1) อุปาทขณะ (เกิดขึ้น)  2) ฐิติขณะ (ตั้งอยู่ แปรปรวน)  3) ภังคขณะ (ดับ) ของรูปนาม (อารมณ์วิปัสสนา)  ในการเห็นชัดตามเป็นจริงในขณะทั้ง 3 นั้น สามารถช่วยให้นำไปสู่การยกไตรลักษณ์ขึ้นสู่ “รูป-นาม”