กระบวนการอนุรักษ์ตู้คัมภีร์ใบลานโดยการมีส่วนร่วมของชุมชนในจังหวัดศรีสะเกษ

บทคัดย่อ

การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ 1. เพื่อศึกษาประวัติและความเป็นมาของตู้คัมภีร์ใบลาน  2. เพื่อเสริมสร้างกระบวนการอนุรักษ์ตู้คัมภีร์ใบลานโดยการมีส่วนร่วมของชุมชนในจังหวัดศรีสะเกษ ซึ่งผู้วิจัยศึกษาข้อมูลเชิงคุณภาพโดยการสัมภาษณ์ผู้ให้ข้อมูลสำคัญ จำนวน 3 พื้นที่ ประกอบด้วย (1) วัดสำโรงใหญ่ อำเภออุทุมพรพิสัย จังหวัดศรีสะเกษ (2) วัดหลวง  สุมังคลาราม อำเภอเมือง จังหวัดศรีสะเกษ และ (3) วัดเจ๊กโพธิพฤกษ์ อำเภอขุขันธ์ จังหวัดศรีสะเกษ จำนวนผู้ให้ข้อมูลทั้งสิ้น 30 รูป/คน ผลการศึกษาพบว่า ประวัติและความเป็นมาของตู้คัมภีร์ใบลาน ตู้คัมภีร์ใบลาน เป็นงานศิลปกรรมไทยที่รังสรรค์ขึ้นมาเพื่อถวายเป็นพุทธบูชาแก่วัดสำหรับเก็บคัมภีร์พระไตรปิฎก ตู้คัมภีร์ใบลานมีมาตั้งแต่สมัยอยุธยา สมัยธนบุรี เรื่อยมาจนถึงสมัยรัตนโกสินทร์ ซึ่งแต่ละยุคสมัยศิลปะลายไทยที่ช่างไทยบรรจงเขียนตกแต่งตู้มีความอ่อนช้อยและงดงามแตกต่างกัน ตู้คัมภีร์ใบลานมักเป็นตู้ลายรดน้ำ เกิดจากการเขียนน้ำยาและปิดทองรดน้ำ ลวดลายหรือรูปภาพที่ได้จะมีเพียงสีทองเหลืองอร่ามบนพื้นรักสีดำทึบ จึงนิยมเรียก ตู้คัมภีร์ใบลาน หรือตู้พระธรรมลายรดน้ำ ลวดลายที่นิยมตกแต่งตู้ มีทั้งลายกนกต่างๆ ลายพันธุ์พฤกษา ลายดอกพุดตานเถา ลายดอกเบญจมาศ หรือเป็นภาพที่เล่าเรื่องราวพุทธประวัติ ภาพชาดก ภาพรามเกียรติ์ หรือภาพสัตว์หิมพานต์ที่ช่างสร้างสรรค์ขึ้นตามจินตนาการของตน ผลของการวิเคราะห์เสริมสร้างกระบวนการอนุรักษ์ตู้คัมภีร์ใบลานโดยการมีส่วนร่วมของชุมชนในจังหวัดศรีสะเกษ ตู้คัมภีร์์ใบลาน หรือตู้พระธรรม คือ ตู้ไทยโบราณที่มีลักษณะพิเศษเป็นแบบฉบับของไทยโดยเฉพาะ เป็นตู้ไม้ ส่วนใหญ่ตกแต่งด้วยลายรดน้ำซึ่งเขียนลวดลายแบบต่าง ๆ ลงรักปิดทองตลอดทั้งตู้ กระบวนการการอนุรักษ์ตู้คัมภีร์ใบลานให้อยู่ในสภาพที่ดีมีอายุยืนยาว การซ่อมแซม การปกป้อง การอนุรักษ์ การเล็งเห็นคุณค่าและความสำคัญของตู้คัมภีร์ใบลาน การจัดการของชุมชน และการดูแลจัดระบบและการเผยแพร่ จึงเป็นขั้นตอนหนึ่งของการอนุรักษ์ตู้คัมภีร์ใบลาน วิธีการซ่อมแซมตู้คัมภีร์ใบลานจึงเป็นส่วนสำคัญในการอนุรักษ์ ดังนั้น การอนุรักษ์ตู้คัมภีร์ใบลาน การจัดกิจกรรมต่าง ๆ ถือเป็นสิ่งสำคัญต่อการอนุรักษ์ตู้คัมภีร์ใบลาน ประกอบด้วย (1) กิจกรรมด้านการปลูกจิตสำนึกในการอนุรักษ์ตู้คัมภีร์ใบลาน (2) กิจกรรมด้านการส่งเสริมการเรียนรู้การอนุรักษ์ตู้คัมภีร์ใบลาน (3) กิจกรรมด้านการจัดกิจกรรมการอนุรักษ์ตู้คัมภีร์ใบลาน (4) กิจกรรมด้านการสนับสนุนงบประมาณการอนุรักษ์ตู้คัมภีร์ใบลาน (5) กิจกรรมด้านการวางแผนและพัฒนาบุคลากรในการอนุรักษ์ตู้คัมภีร์ใบลาน และ (6) กิจกรรมด้านการติดตามผลการอนุรักษ์ตู้คัมภีร์ใบลาน ดังนั้น การมีส่วนร่วมของชุมชนจึงเป็นการจูงใจให้ผู้ร่วมปฏิบัติงานในชุมชนแต่ละที่ได้มีส่วนร่วมในการตัดสินใจ ร่วมรับผิดชอบ และร่วมมือในการพัฒนาวัดและชุมชนให้เป็นที่รู้จักของสังคมสืบไป