การพัฒนารูปแบบกลไกการบังคับใช้กฎหมายเพื่อจำกัดการเข้าถึงบุหรี่ ของนักเรียนมัธยมศึกษาตอนปลาย จังหวัดสระบุรี ตาม พรบ.ควบคุมผลิตภัณฑ์ยาสูบ พ.ศ.2560

บทคัดย่อ

การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อพัฒนารูปแบบและประเมินผลกลไกการบังคับใช้กฎหมายเพื่อจำกัดการเข้าถึงผลิตภัณฑ์ยาสูบของนักเรียนมัธยมศึกษาตอนปลายในจังหวัดสระบุรี จากสถานการณ์การแพร่ระบาดของบุหรี่ไฟฟ้าในกลุ่มเยาวชนและช่องว่างในการบังคับใช้พระราชบัญญัติควบคุมผลิตภัณฑ์ยาสูบ พ.ศ. 2560 การวิจัยนี้ใช้วิธีการวิจัยแบบผสมผสาน แบ่งเป็น 4 ระยะ คือ 1) การศึกษาสถานการณ์และปัจจัยการสูบบุหรี่ในนักเรียน 2) การศึกษาพฤติกรรมการจำหน่ายของผู้ประกอบการ 3) การพัฒนารูปแบบกลไกเชิงปฏิบัติการ และ 4) การประเมินผลรูปแบบที่พัฒนาขึ้น ผลการสำรวจในระยะที่ 1 จากกลุ่มตัวอย่างนักเรียน 414 คน พบว่ามีอัตราการสูบบุหรี่ในปัจจุบันร้อยละ 12.3 โดยบุหรี่ไฟฟ้าเป็นที่นิยมสูงสุด (ร้อยละ 45.1) ปัจจัยที่สำคัญที่สุดคืออิทธิพลจากเพื่อนสนิท ซึ่งเพิ่มโอกาสการสูบบุหรี่สูงถึง 8.5 เท่า (OR=8.5) ผลการสำรวจระยะที่ 2 จากผู้ประกอบการร้านค้า 356 ร้าน พบการไม่ปฏิบัติตามกฎหมายในระดับสูง โดยร้อยละ 46.1 และยอมรับว่าจำหน่ายบุหรี่ให้เยาวชน ร้อยละ 71.9 ไม่เคยถูกตรวจสอบในรอบ 1 ปีที่ผ่านมา การวิจัยในระยะที่ 3 การพัฒนารูปแบบกลไกความร่วมมือแบบไตรภาคี ขับเคลื่อน 3 ยุทธศาสตร์ (Tripartite Collaborative Mechanism and 3-Strategy Driving Model: TCM3SD Model) เน้นการทำงานร่วมกันของภาคการศึกษา ภาครัฐ และภาคประชาสังคม ในการเฝ้าระวัง การสร้างภูมิคุ้มกัน และการสร้างแนวร่วมในชุมชน ผลการประเมินในระยะที่ 4 ในพื้นที่ทดลอง พบว่ารูปแบบดังกล่าวมีประสิทธิผลอย่างยิ่ง โดยสามารถลดสัดส่วนร้านค้าที่จำหน่ายบุหรี่ให้เยาวชนลงจากร้อยละ 45.8 เหลือเพียงร้อยละ 8.4 (p<.001) และปรับเปลี่ยนพฤติกรรมเสี่ยงของผู้ประกอบการได้อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ จึงเป็นกลไกที่มีประสิทธิภาพในการปิดช่องว่างการบังคับใช้กฎหมายและสร้างสภาพแวดล้อมที่ปกป้องเยาวชนจากการเข้าถึงผลิตภัณฑ์ยาสูบในระดับชุมชน