หม่ำตำนานรักเมืองชัยภูมิ: รสชาติ ความรัก และเศรษฐกิจศีลธรรมของอาชีพอาหารพื้นบ้าน ในสังคมอีสานร่วมสมัย
คำสำคัญ:
อาหารพื้นบ้านอีสาน, เศรษฐกิจศีลธรรมของอาหาร, แรงงานเชิงสัมพันธ์-ศีลธรรม, จริยศาสตร์ของการรอคอย, สังคมวิทยาโลกใต้บทคัดย่อ
บทความนี้ศึกษาบทบาทของอาหารพื้นบ้านอีสานอย่าง "หม่ำ" ในฐานะปรากฏการณ์ทางสังคมที่รสชาติ ความรัก และอาชีพ หลอมรวมกันเป็นโครงสร้างเดียว โดยใช้กรณีศึกษา "หม่ำตำนานรักชัยภูมิ" เพื่อตั้งคำถามว่า อาหารพื้นบ้านทำงานอย่างไรในฐานะเศรษฐกิจศีลธรรมของแรงงานอาหารนอกระบบในสังคมร่วมสมัย งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์สามประการ ได้แก่ (1) วิเคราะห์การประกอบสร้างรสชาติ ความรัก และอาชีพในการทำหม่ำให้เป็นโครงสร้างทางสังคมเดียวกัน (2) พัฒนากรอบแนวคิด "รสชาติแห่งความรัก" (Taste of Love) เพื่อขยายขอบเขตสังคมวิทยาอาหารและสังคมวิทยาอาชีพให้มองเห็นรสชาติและความรักในฐานะมิติสำคัญของการดำรงชีพ และ (3) เปิดบทสนทนาทฤษฎีระดับโลกจากประสบการณ์ของแรงงานอาหารฐานรากในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ระเบียบวิธีวิจัยใช้ชาติพันธุ์วรรณนาเชิงทฤษฎี ลงสนามต่อเนื่อง 12 เดือน (มิถุนายน 2566 – พฤษภาคม 2567) ในอำเภอเมืองชัยภูมิและอำเภอภูเขียวกับผู้ให้ข้อมูลสำคัญ 15 คน ประกอบด้วยผู้ผลิตหม่ำ ผู้ประกอบการ และผู้บริโภคประจำ กลุ่มละ 5 คน ผ่านการสังเกตแบบมีส่วนร่วม บทสนทนาชีวิต และการฟังเรื่องเล่ารสชาติ การวิเคราะห์ใช้การวิเคราะห์ธีมเชิงสะท้อนกลับ (reflexive thematic analysis)
ผลการวิจัยชี้ว่าหม่ำทำหน้าที่เป็น (1) เรื่องเล่าของความรักและการรอคอยในชีวิตคู่และครัวเรือน (2) อาชีพที่ไม่แยกชีวิตออกจากการทำงาน โดยครัวเรือนทำหน้าที่เป็น "โรงงานแห่งศีลธรรม" (Moral Workshop) (3) เศรษฐกิจศีลธรรมของอาหารที่ตั้งอยู่บนหลัก "ขายพออยู่ ไม่ขายพอรวย" และการปฏิเสธตรรกะการขยายตัวแบบทุนนิยม และ (4) อาชีพที่ไม่พรากชุมชน ซึ่งรักษาโครงสร้างครอบครัวและละแวกบ้านไว้ได้ในยุคที่การย้ายถิ่นเป็นเรื่องปกติ ในเชิงทฤษฎี บทความเสนอกรอบ "รสชาติแห่งความรัก" ซึ่งเชื่อมรสชาติในฐานะทุนทางศีลธรรม ความรักในฐานะ "แรงงานเชิงสัมพันธ์-ศีลธรรม" (Relational-moral Labor) และอาชีพอาหารในฐานะเศรษฐกิจศีลธรรมเข้าด้วยกัน บทความยังเสนอมโนทัศน์ "จริยศาสตร์ของการรอคอย" (Ethics of Waiting) เพื่อท้าทายและขยายกรอบ Slow Food แบบยุโรปจากมุมมองของ Global South กรอบทั้งหมดมีส่วนช่วยขยายบทสนทนาสังคมวิทยาอาหารและแรงงานจากซีกโลกเหนือไปสู่ประสบการณ์ของ Global South และยืนยันว่า "ความรัก" ควรได้รับการพิจารณาในฐานะหมวดวิเคราะห์หลักของระบบอาหารร่วมสมัย มิใช่ความรู้สึกที่อยู่นอกการวิเคราะห์
เอกสารอ้างอิง
ปรัชญาภรณ์ ม่วงศิลป์, ชญาภัทร์ กี่อาริโย, และเชาวลิต อุปฐาก. (2568). แนวทางการพัฒนาธุรกิจผลิตภัณฑ์หม่ำของผู้ประกอบการรายย่อย จังหวัดชัยภูมิ. วารสารสันติศึกษาปริทรรศน์ มจร, 13(2), 537–551. https://so03.tci-thaijo.org/index.php/journal-peace/article/view/285760
สำนักงานประชาสัมพันธ์จังหวัดชัยภูมิ. (12 มีนาคม, 2564). หม่ำตำนานรักชัยภูมิ. https://chaiyaphum.prd.go.th/th/content/category/detail/id/129/iid/11497
Adam, B. (1998). Timescapes of modernity: The environment and invisible hazards. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203981382
Atkinson, R. (1998). The life story interview. SAGE Publications. https://doi.org/10.4135/9781412986205
Bessière, J. (2013). 'Heritagisation', a challenge for tourism promotion and regional development: An example of food heritage. Journal of Heritage Tourism, 8(4), 275–291. https://doi.org/10.1080/1743873X.2013.770861
Bhambra, G. K. (2014). Connected sociologies. Bloomsbury Academic. https://doi.org/10.5040/9781472544377
Bourdieu, P. (1984). Distinction: A social critique of the judgement of taste (R. Nice, Trans.). Harvard University Press. (Original work published 1979)
Braun, V., & Clarke, V. (2022). Thematic analysis: A practical guide. SAGE Publications.
Burawoy, M. (2009). The extended case method: Four countries, four decades, four great transformations, and one theoretical tradition. University of California Press. https://doi.org/10.1525/9780520943384
Carolan, M. (2018). The real cost of cheap food (2nd ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315192468
Charmaz, K. (2014). Constructing grounded theory (2nd ed.). SAGE Publications.
Connell, R. (2007). Southern theory: The global dynamics of knowledge in social science. Polity Press.
Counihan, C., & Siniscalchi, V. (Eds.). (2014). Food activism: Agency, democracy and economy. Bloomsbury Academic. https://doi.org/10.5040/9781350042261
Counihan, C., & Van Esterik, P. (Eds.). (201). Food and culture: A reader (3rd ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203079751
DeWalt, K. M., & DeWalt, B. R. (2011). Participant observation: A guide for fieldworkers (2nd ed.). AltaMira Press.
Emerson, R. M., Fretz, R. I., & Shaw, L. L. (2011). Writing ethnographic fieldnotes (2nd ed.). University of Chicago Press. https://doi.org/10.7208/chicago/9780226206868.001.0001
Geertz, C. (1973). The interpretation of cultures: Selected essays. Basic Books.
Gibson-Graham, J. K. (2006). A postcapitalist politics. University of Minnesota Press.
Goodman, D., DuPuis, E. M., & Goodman, M. K. (2012). Alternative food networks: Knowledge, practice, and politics. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203804520
Gudeman, S. (2016). Anthropology and economy. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9781316442739
Guillemin, M., & Gillam, L. (2004). Ethics, reflexivity, and "ethically important moments" in research. Qualitative Inquiry, 10(2), 261–280. https://doi.org/10.1177/1077800403262360
Guthman, J. (2008). Bringing good food to others: Investigating the subjects of alternative food practice. Cultural Geographies, 15(4), 431–447. https://doi.org/10.1177/1474474008094315
Hammersley, M., & Atkinson, P. (2019). Ethnography: Principles in practice (4th ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315146027
Hochschild, A. R. (2012). The managed heart: Commercialization of human feeling (3rd ed.). University of California Press. https://doi.org/10.1525/9780520951853
Honoré, C. (2005). In praise of slowness: Challenging the cult of speed. HarperOne.
Illouz, E. (2019). The end of love: A sociology of negative relations. Oxford University Press.
Johnston, J., & Baumann, S. (2015). Foodies: Democracy and distinction in the gourmet foodscape (2nd ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315794600
Kalleberg, A. L. (2018). Precarious lives: Job insecurity and well-being in rich democracies. Polity Press.
Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. SAGE Publications.
Lincoln, Y. S., Lynham, S. A., & Guba, E. G. (2018). Paradigmatic controversies, contradictions, and emerging confluences, revisited. In N. K. Denzin & Y. S. Lincoln (Eds.), The SAGE handbook of qualitative research (5th ed., pp. 108–150). SAGE Publications.
Lynch, K., Baker, J., & Lyons, M. (2009). Affective equality: Love, care and injustice. Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1057/9780230245082
Patton, M. Q. (2015). Qualitative research and evaluation methods (4th ed.). SAGE Publications.
Paxson, H. (2012). The life of cheese: Crafting food and value in America. University of California Press. https://doi.org/10.1525/9780520954021
Petrini, C. (2001). Slow food: The case for taste (W. McCuaig, Trans.). Columbia University Press.
Pietrykowski, B. (2004). You are what you eat: The social economy of the slow food movement. Review of Social Economy, 62(3), 307–321. https://doi.org/10.1080/0034676042000253927
Riessman, C. K. (2008). Narrative methods for the human sciences. SAGE Publications.
Rosa, H. (2019). Resonance: A sociology of our relationship to the world (J. C. Wagner, Trans.). Polity Press.
Sayer, A. (2007). Moral economy as critique. New Political Economy, 12(2), 261–270. https://doi.org/10.1080/13563460701303008
Scott, J. C. (1976). The moral economy of the peasant: Rebellion and subsistence in Southeast Asia. Yale University Press.
Sims, R. (2009). Food, place and authenticity: Local food and the sustainable tourism experience. Journal of Sustainable Tourism, 17(3), 321–336. https://doi.org/10.1080/09669580802359293
Spradley, J. P. (1979). The ethnographic interview. Holt, Rinehart and Winston.
Sutton, D. E. (2001). Remembrance of repasts: An anthropology of food and memory. Berg.
Tavory, I., & Timmermans, S. (2014). Abductive analysis: Theorizing qualitative research. University of Chicago Press. https://doi.org/10.7208/chicago/9780226180458.001.0001
Thompson, E. P. (1971). The moral economy of the English crowd in the eighteenth century. Past & Present, 50(1), 76–136. https://doi.org/10.1093/past/50.1.76
Tracy, S. J. (2010). Qualitative quality: Eight "big-tent" criteria for excellent qualitative research. Qualitative Inquiry, 16(10), 837–851. https://doi.org/10.1177/1077800410383121
Tsing, A. L. (2015). The mushroom at the end of the world: On the possibility of life in capitalist ruins. Princeton University Press. https://doi.org/10.1515/9781400873548
Van Esterik, P. (2008). Food culture in Southeast Asia. Greenwood Press.
Wajcman, J. (2015). Pressed for time: The acceleration of life in digital capitalism. University of Chicago Press. https://doi.org/10.7208/chicago/9780226196503.001.0001
Wharton, A. S. (2009). The sociology of emotional labor. Annual Review of Sociology, 35, 147–165. https://doi.org/10.1146/annurev-soc-070308-115944
ดาวน์โหลด
เผยแพร่แล้ว
รูปแบบการอ้างอิง
ฉบับ
ประเภทบทความ
สัญญาอนุญาต
ลิขสิทธิ์ (c) 2026 วารสารสังคมศาสตร์ทัศนา
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
การอนุญาตให้ใช้ข้อความ เนื้อหา รูปภาพ ฯลฯ ของสิ่งพิมพ์ ผู้ใช้รายใดก็ตามที่จะอ่าน ดาวน์โหลด คัดลอก แจกจ่าย พิมพ์ ค้นหา หรือเชื่อมโยงไปยังข้อความทั้งหมดของบทความ รวบรวมข้อมูลสำหรับการจัดทำดัชนี ส่งต่อเป็นข้อมูลไปยังซอฟต์แวร์ หรือใช้เพื่อวัตถุประสงค์ทางกฎหมายอื่นใด แต่ห้ามนำไปใช้ในเชิงพาณิชย์หรือมีเจตนาเอื้อประโยชน์ทางธุรกิจใดๆ เผยแพร่ภายใต้สัญญาอนุญาตครีเอทีฟคอมมอนส์แบบแสดงที่มา-ไม่ใช้เพื่อการค้า (Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License)
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License
