วารสารสังคมศาสตร์ทัศนา

หม่ำตำนานรักเมืองชัยภูมิ: รสชาติ ความรัก และเศรษฐกิจศีลธรรมของอาชีพอาหารพื้นบ้าน ในสังคมอีสานร่วมสมัย

สุภารัตน์ ปราบคะเซ็นทร์ — 2026-08-31

บทความนี้ศึกษาบทบาทของอาหารพื้นบ้านอีสานอย่าง "หม่ำ" ในฐานะปรากฏการณ์ทางสังคมที่รสชาติ ความรัก และอาชีพ หลอมรวมกันเป็นโครงสร้างเดียว โดยใช้กรณีศึกษา "หม่ำตำนานรักชัยภูมิ" เพื่อตั้งคำถามว่า อาหารพื้นบ้านทำงานอย่างไรในฐานะเศรษฐกิจศีลธรรมของแรงงานอาหารนอกระบบในสังคมร่วมสมัย งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์สามประการ ได้แก่ (1) วิเคราะห์การประกอบสร้างรสชาติ ความรัก และอาชีพในการทำหม่ำให้เป็นโครงสร้างทางสังคมเดียวกัน (2) พัฒนากรอบแนวคิด "รสชาติแห่งความรัก" (Taste of Love) เพื่อขยายขอบเขตสังคมวิทยาอาหารและสังคมวิทยาอาชีพให้มองเห็นรสชาติและความรักในฐานะมิติสำคัญของการดำรงชีพ และ (3) เปิดบทสนทนาทฤษฎีระดับโลกจากประสบการณ์ของแรงงานอาหารฐานรากในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ระเบียบวิธีวิจัยใช้ชาติพันธุ์วรรณนาเชิงทฤษฎี ลงสนามต่อเนื่อง 12 เดือน (มิถุนายน 2566 – พฤษภาคม 2567) ในอำเภอเมืองชัยภูมิและอำเภอภูเขียวกับผู้ให้ข้อมูลสำคัญ 15 คน ประกอบด้วยผู้ผลิตหม่ำ ผู้ประกอบการ และผู้บริโภคประจำ กลุ่มละ 5 คน ผ่านการสังเกตแบบมีส่วนร่วม บทสนทนาชีวิต และการฟังเรื่องเล่ารสชาติ การวิเคราะห์ใช้การวิเคราะห์ธีมเชิงสะท้อนกลับ (reflexive thematic analysis)

ผลการวิจัยชี้ว่าหม่ำทำหน้าที่เป็น (1) เรื่องเล่าของความรักและการรอคอยในชีวิตคู่และครัวเรือน (2) อาชีพที่ไม่แยกชีวิตออกจากการทำงาน โดยครัวเรือนทำหน้าที่เป็น "โรงงานแห่งศีลธรรม" (Moral Workshop) (3) เศรษฐกิจศีลธรรมของอาหารที่ตั้งอยู่บนหลัก "ขายพออยู่ ไม่ขายพอรวย" และการปฏิเสธตรรกะการขยายตัวแบบทุนนิยม และ (4) อาชีพที่ไม่พรากชุมชน ซึ่งรักษาโครงสร้างครอบครัวและละแวกบ้านไว้ได้ในยุคที่การย้ายถิ่นเป็นเรื่องปกติ ในเชิงทฤษฎี บทความเสนอกรอบ "รสชาติแห่งความรัก" ซึ่งเชื่อมรสชาติในฐานะทุนทางศีลธรรม ความรักในฐานะ "แรงงานเชิงสัมพันธ์-ศีลธรรม" (Relational-moral Labor) และอาชีพอาหารในฐานะเศรษฐกิจศีลธรรมเข้าด้วยกัน บทความยังเสนอมโนทัศน์ "จริยศาสตร์ของการรอคอย" (Ethics of Waiting) เพื่อท้าทายและขยายกรอบ Slow Food แบบยุโรปจากมุมมองของ Global South กรอบทั้งหมดมีส่วนช่วยขยายบทสนทนาสังคมวิทยาอาหารและแรงงานจากซีกโลกเหนือไปสู่ประสบการณ์ของ Global South และยืนยันว่า "ความรัก" ควรได้รับการพิจารณาในฐานะหมวดวิเคราะห์หลักของระบบอาหารร่วมสมัย มิใช่ความรู้สึกที่อยู่นอกการวิเคราะห์

การศึกษาแนวทางการฟื้นฟูและส่งเสริมศิลปวัฒนธรรมดนตรีพื้นบ้านอีสาน (กลองยาว) ของงานศิลปวัฒนธรรม มหาวิทยาลัยราชภัฏชัยภูมิ

วาณิช ฝาชัยภูมิ — 2026-08-31

การวิจัยครั้งนี้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ (Qualitative Research) และการวิจัยเชิงปฏิบัติการ มีวัตถุประสงค์ เพื่อ (1) ศึกษาสภาพปัจจุบัน ปัญหา และปัจจัยที่ส่งผลต่อการดำรงอยู่ของศิลปวัฒนธรรมดนตรีพื้นบ้านอีสาน (กลองยาว) สำหรับงานศิลปวัฒนธรรม มหาวิทยาลัยราชภัฏชัยภูมิ และ (2) เพื่อพัฒนาและเสนอแนะแนวทางในการฟื้นฟู ส่งเสริม
และประยุกต์ใช้ศิลปวัฒนธรรมดนตรีพื้นบ้านอีสาน (กลองยาว) สำหรับงานศิลปวัฒนธรรม มหาวิทยาลัยราชภัฏชัยภูมิ กลุ่มตัวอย่างที่ใช้ในการศึกษา เลือกแบบเจาะจงประกอบด้วย ปราชญ์ชาวบ้านและศิลปินพื้นบ้านด้านกลองยาว, บุคลากรงานศิลปวัฒนธรรม, ผู้บริหาร และนักศึกษาสมาชิกวงกลองยาว “ศิลป์สระหงส์” เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัย ได้แก่ แบบสัมภาษณ์เชิงลึก และแบบสังเกตการณ์ วิเคราะห์ข้อมูลด้วยวิธีการวิเคราะห์เนื้อหา (Content Analysis) และนำเสนอผลด้วยวิธีพรรณนาวิเคราะห์

ผลการวิจัยพบว่า

1) สภาพปัจจุบันและปัญหา วงกลองยาว “ศิลป์สระหงส์” ของมหาวิทยาลัยราชภัฏชัยภูมิ มีความพร้อมด้านครุภัณฑ์เครื่องดนตรีและระบบเสียงที่ทันสมัยจากการสนับสนุนของผู้บริหาร และได้รับการถ่ายทอดกระบวนการตี และการแสดงจากปราชญ์ชาวบ้านอย่างเป็นรูปธรรม ทว่า ปัญหาสำคัญคือ ขาดแคลนระบบการจัดเก็บองค์ความรู้ที่เป็นลายลักษณ์อักษร การถ่ายทอดส่วนใหญ่ยังเน้นแบบมุขปาฐะ (การจำตัวต่อตัว) และโครงสร้างของหน่วยงานเพิ่งเปลี่ยนผ่านเป็น “งานศิลปวัฒนธรรม” ภายใต้กองกลาง สำนักงานอธิการบดี จึงยังขาดคู่มือมาตรฐานการปฏิบัติงาน (Routine to Research : R2R) ที่เป็นระบบในการสืบสานและบริการวิชาการแก่ชุมชน

2) แนวทางการฟื้นฟูและส่งเสริม ผู้วิจัยได้สังเคราะห์แนวทางการพัฒนาออกมาเป็นระบบงาน R2R 4 ด้านหลัก คือ (1) ด้านการจัดการองค์ความรู้ดั้งเดิม บันทึกทำนอง ลายกลอง และวิธีดูแลรักษาเครื่องดนตรีอย่างเป็นวิทยาศาสตร์ (2) ด้านการบูรณาการและการถ่ายทอด นำผลวิจัยไปพัฒนาเป็นแบบฝึกทักษะและจัดกิจกรรมอบรมเชิงปฏิบัติการ (3) ด้านการพัฒนาสู่รูปแบบประยุกต์ร่วมสมัย ส่งเสริมการดัดแปลงและสร้างสรรค์ผสมผสานเครื่องดนตรีสากลและการแสดงที่ดึงดูดใจคนรุ่นใหม่ และ (4) ด้านการบริการวิชาการและการสร้างเครือข่ายชุมชน ผลักดัน วงกลองยาวออกแสดงในงานเทศกาลระดับต่าง ๆ ร่วมกับชุมชนเพื่อขับเคลื่อนวัฒนธรรมท้องถิ่นสู่นโยบาย Soft Power และสร้างมูลค่าเพิ่มทางเศรษฐกิจอย่างยั่งยืน

ความเป็นมา และลักษณะของพิธีกรรมและเครื่องสักการะจากความศรัทธาเจ้าพ่อพญาแล จังหวัดชัยภูมิ

ชนินทร์ ศรีโยยอด — 2026-08-31

บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาความเป็นมา และลักษณะของพิธีกรรมและเครื่องสักการะจากความศรัทธาเจ้าพ่อพญาแล จังหวัดชัยภูมิ ผู้วิจัยใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพเพื่อเก็บรวบรวมข้อมูลจากการสัมภาษณ์เชิงลึกด้วยแบบสัมภาษณ์กึ่งโครงสร้างกับผู้ดูแลศาลเจ้าพ่อพญาแล จำนวน 3 คน ร่วมกับการศึกษาเอกสาร จากนั้นวิเคราะห์ข้อมูลด้วยการวิเคราะห์เชิงเนื้อหา

ผลการศึกษาพบว่า พิธีกรรมและเครื่องสักการะเจ้าพ่อพญาแลเกิดและพัฒนาขึ้นจากความเชื่อที่ผสมผสานกันระหว่างอิทธิพลของศาสนาผี พุทธและพราหมณ์ เจ้าพ่อพญาแลได้รับการยกระดับจากผีบรรพบุรุษให้กลายเป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่มีอิทธิฤทธิ์ให้คุณหรือโทษแก่มนุษย์ได้ การประกอบพิธีกรรมและเครื่องสักการะจึงใช้เป็นเครื่องมือในการสื่อสารและต่อรองของมนุษย์กับสิ่งเหนือธรรมชาติ พิธีกรรมที่พบในการเคารพสักการะเจ้าพ่อพญาแล ได้แก่ การเลี้ยงผี หรือเลี้ยงขวัญ การเข้าทรง การบนบานและการแก้บน ในขณะที่เครื่องสักการะที่พบ ได้แก่ อาหารคาวหวาน บายศรีและขันหมากเบ็ง และเครื่องบวงสรวง พิธีกรรมและเครื่องสักการะเหล่านี้มนุษย์ใช้สำหรับสักการะเพื่อให้เจ้าพ่อพญาแลพึงพอใจตามแนวคิดมานุษยรูปนิยมที่มองว่าสิ่งเหนือธรรมชาติย่อมมีความต้องการเฉกเช่นเดียวกับมนุษย์ อย่างไรก็ตาม ผลการศึกษายังพบว่า รูปแบบของพิธีกรรมและเครื่องสักการะยังได้รับอิทธิพลจากบริบททางวัฒนธรรมของพื้นที่ และสามารถปรับเปลี่ยนได้ตามยุคสมัยโดยไม่กระทบต่อความเชื่อดั้งเดิม