รูปแบบการพัฒนาสุขภาพของผู้ปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐานด้วยการปฏิบัติโยคะ

บทคัดย่อ

บทความนี้มีวัตถุประสงค์ 3 ประการ คือ (1) เพื่อศึกษาหลักการพัฒนาสุขภาพด้วยการปฏิบัติโยคะ (2) เพื่อวิเคราะห์การพัฒนาสุขภาพของผู้ปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐาน ณ สถานปฏิบัติธรรมนานาชาติ มจร. วิทยาเขตเชียงใหม่ ด้วยการปฏิบัติโยคะ และ (3) เพื่อเสนอรูปแบบการพัฒนาสุขภาพของผู้ปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐานด้วยการปฏิบัติโยคะ การวิจัยนี้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ โดยศึกษาข้อมูลจากเอกสารและงานวิจัยที่เกี่ยวข้องกับแนวคิดเรื่องสุขภาพ สุขภาพตามหลักพระพุทธศาสนา หลักพุทธธรรมที่เกี่ยวข้องกับสุขภาพ วิปัสสนากรรมฐานตามแนวสติปัฏฐาน 4 ตลอดจนแนวคิดและวิธีปฏิบัติโยคะ ร่วมกับการเก็บข้อมูลภาคสนามจากผู้ให้ข้อมูลจำนวน 20 รูป/คน โดยใช้แบบสอบถามก่อนและหลังการปฏิบัติโยคะ การสัมภาษณ์เชิงลึก และการสนทนากลุ่มผู้ทรงคุณวุฒิจำนวน 8 รูป/คน วิเคราะห์ข้อมูลด้วยการวิเคราะห์เชิงเนื้อหา (Content Analysis) เป็นหลัก และใช้ข้อมูลเชิงตัวเลขร่วมกับสถิติเชิงพรรณนาเพื่อสนับสนุนและยืนยันข้อค้นพบของการวิจัย
ผลการวิจัยพบว่า (1) หลักการพัฒนาสุขภาพด้วยการปฏิบัติโยคะเป็นก‌ระ‌บวน‌การพัฒนาสุขภาพแบบองค์รวมที่มุ่งสร้างความสมดุลระหว่างกายและใจ โดยอาศัยหลัก‌การของอัษฏางคโยคะ เพื่อส่งเสริมสุขภาพด้านกาย สังคม จิต และปัญญา (2) ผู้‌ปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐานภายหลังการปฏิบัติโยคะ ที่ประกอบด้วยอาสนะ ปราณา‌ยามะ และโยคะนิทรา มีแนวโน้มสุขภาพทางกายและสุขภาพองค์รวมดีขึ้น โดยความ‌อ่อน‌ตัว ความ‌แข็งแรงและความอดทนของกล้ามเนื้อขา ความอดทนของระบบหัวใจและการ‌ไหล‌เวียนของโลหิต รวมทั้ง ระดับออกซิเจนในเลือดเพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติที่ระดับ 0.05 ขณะที่สุขภาพด้านกาย สังคม จิต และปัญญามีค่าเฉลี่ยสูงขึ้นทุกด้าน จากการสัมภาษณ์เชิงลึกและการสนทนากลุ่ม พบว่า การปฏิบัติโยคะช่วยลดอาการปวดเมื่อย เพิ่มสมาธิ ความสงบ และความพร้อมต่อการปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐาน และ (3) ได้พัฒนา “PARICHAT Model: A Boon Yoga Approach” ซึ่งเป็นรูปแบบการพัฒนาสุขภาพแบบองค์รวมที่บูรณาการโยคะอาสนะ ปราณายามะ และโยคะนิทรา ร่วมกับหลักสติปัฏฐาน 4 เพื่อส่งเสริมสุขภาพด้านกาย สังคม จิต และปัญญา โดย‌สามารถประยุกต์ใช้ได้ตามช่วงวัย สภาพร่างกาย และบริบทของผู้ปฏิบัติ