รูปแบบการสร้างศูนย์การเรียนรู้อัตลักษณ์เชิงสร้างสรรค์ของชุมชน บนพื้นที่สูงในจังหวัดเชียงราย

บทคัดย่อ

บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ คือ 1. เพื่อศึกษาอัตลักษณ์ของชุมชนบนพื้นที่สูงในจังหวัดเชียงราย 2. เพื่อศึกษากิจกรรมเรียนรู้เกี่ยวกับอัตลักษณ์เชิงสร้างสรรค์ของชุมชนบนพื้นที่สูงในจังหวัดเชียงราย และ 3. เพื่อนำเสนอรูปแบบศูนย์การเรียนรู้อัตลักษณ์เชิงสร้างสรรค์ของชุมชนบนพื้นที่สูงในจังหวัดเชียงราย เป็นการวิจัยเชิงผสานวิธี (Mixed Method) ประกอบด้วย การเชิงคุณภาพ (Qualitative Research) คือ การวิจัยในเชิงเอกสาร (Documentary Research) มุ่งเน้นการวิเคราะห์ใน เชิงพรรณนา (Descriptive Analysis) และการวิจัยเชิงปฏิบัติการ (Action Research) และคณะผู้วิจัยได้ทำการสัมภาษณ์ผู้ให้ข้อมูลสำคัญจำนวน 25 คน ในพื้นที่ 2 หมู่บ้าน ประกอบด้วย หมู่บ้านรักแผ่นดิน หมู่ 15 ตำบลตับเต่า อำเภอเทิง จังหวัดเชียงราย ซึ่งเป็นหมู่บ้านชาติพันธุ์ม้ง และบ้านยะฟู ซึ่งเป็นหมู่บ้านบริวารของบ้านห้วยแม่ซ้าย หมู่ 11 ตำบลแม่ยาว อำเภอเมืองเชียงราย จังหวัดเชียงราย เป็นชาติพันธุ์ลาหู่ โดยการประมวลองค์ความรู้สร้างกรอบแนวคิดการวิจัยและการเก็บข้อมูล

          ผลการวิจัยพบว่า

1. 1. ผลการศึกษาอัตลักษณ์ของชุมชนบนพื้นที่สูงในจังหวัดเชียงราย พบว่า ชาติพันธุ์ม้งมีอัตลักษณ์โดดเด่นด้านประเพณี วัฒนธรรม และวิถีชีวิต โดยเฉพาะ “ปีใหม่ม้ง” ซึ่งจัดขึ้นหลังฤดูเก็บเกี่ยว ส่วนชาติพันธ์ลาหู่ประเพณีปีใหม่จะตรงกับเทศกาลตรุษจีน ถือเป็นช่วงเวลาเริ่มต้นชีวิตใหม่ มีพิธีสะเดาะเคราะห์ เรียกขวัญ ไหว้บรรพบุรุษ และแสดงความกตัญญูต่อผู้อาวุโส โดยใช้สัญลักษณ์ต่าง ๆ เช่น หมู ไก่ ไข่ ข้าวปุก ประกอบพิธีอย่างเป็นระบบ สะท้อนความสัมพันธ์แนบแน่นระหว่างคน วิญญาณ และธรรมชาติ และยังมีกิจกรรมละเล่น เช่น
   ตีลูกข่าง การแต่งกายแบบชาติพันธุ์ สื่อถึงความภาคภูมิใจในอัตลักษณ์


2. 2. ผลการศึกษากิจกรรมเรียนรู้เกี่ยวกับอัตลักษณ์เชิงสร้างสรรค์ของชุมชนบนพื้นที่สูงในจังหวัดเชียงราย พบว่า 1) การพัฒนากิจกรรมด้านประเพณีและวัฒนธรรม เป็นการถ่ายทอดความรู้ดั้งเดิมยังถ่ายทอดด้วยภาษาถิ่นและมุขปาฐะ 2) การพัฒนากิจกรรมด้านคติความเชื่อ เป็นการเรียนรู้ด้านคติความเชื่อที่สะท้อนอัตลักษณ์เชิงสร้างสรรค์อย่างลึกซึ้งผ่านพิธีกรรม
   3) การพัฒนากิจกรรมด้านภูมิปัญญาท้องถิ่น ลักษณะการถ่ายทอดจากรุ่นสู่รุ่นทั้งการจักสาน ตีมีด เย็บปักผ้า และการเพาะปลูกพืชท้องถิ่น ข้าวไร่ พืชหมุนเวียน รวมถึงการใช้สมุนไพรในการดูแลสุขภาพ


3. 3. การนำเสนอรูปแบบศูนย์การเรียนรู้อัตลักษณ์เชิงสร้างสรรค์ของชุมชนบนพื้นที่สูงในจังหวัดเชียงราย พบว่า การพัฒนาศูนย์การเรียนรู้อัตลักษณ์เชิงสร้างสรรค์ของชุมชนบนพื้นที่สูงในจังหวัดเชียงรายควรมุ่งเน้นการถ่ายทอดวัฒนธรรม คติความเชื่อ และภูมิปัญญาท้องถิ่นในรูปแบบที่เข้าใจง่ายและเข้าถึงได้จริง ผู้ให้ข้อมูลเสนอให้จัดทำเอกสารหรือคู่มือ เช่น หนังสือเล่มเล็ก โปสเตอร์ อินโฟกราฟิก และคลิปวิดีโอสั้น เพื่อใช้ในโรงเรียน ห้องสมุด และออนไลน์ เน้นสื่อที่เหมาะกับทั้งเด็กและผู้ใหญ่ โดยเฉพาะในยุคดิจิทัลควรใช้ YouTube หรือ TikTok เป็นแพลตฟอร์มการเรียนรู้ เสนอให้โรงเรียนจัดกิจกรรมเสริม เพื่อศูนย์การเรียนรู้ควรเชื่อมโยงกับโรงเรียนและชุมชน