ศึกษาเชิงวิเคราะห์อิทธิพลของเพลงธรรมะสู่การบรรลุธรรม ในคัมภีร์ธัมมปทัฏฐกถาเรื่องเอรกปัตตนาคราช

บทคัดย่อ

บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ 3 ประการ คือ 1) เพื่อศึกษาประวัติความเป็นมาและหลักธรรมสำคัญในคัมภีร์ธัมมปทัฏฐกถาเรื่องเอรกปัตตนาคราช 2) เพื่อศึกษาแนวคิดบทเพลงที่มีผลต่อการพัฒนาจิตเพื่อบรรลุธรรม 3) เพื่อวิเคราะห์อิทธิพลของเพลงธรรมะที่นำไปสู่การบรรลุธรรมในคัมภีร์ธัมมปทัฏฐกถาเรื่องเอรกปัตตนาคราช เป็นงานวิจัยแบบเชิงคุณภาพ
เน้นการวิจัยข้อมูลกาลจากคัมภีร์พระไตรปิฎก อรรถกถา และเอกสารอื่นที่เกี่ยวข้อง โดยวิเคราะห์และรายงานเชิงพรรณนา

ผลการวิจัยพบว่า เรื่องราวเอรกปัตตนาคราชปรากฏในคัมภีร์พระพุทธศาสนาทั้งเถรวาทและมหายาน บุพพกรรมเก่า เอรกปัตตนาคราชเคยเป็นพระภิกษุในสมัยพระกัสสปพุทธเจ้า แต่ทำผิดด้วยการยึดใบตะไคร้น้ำจนขาดและไม่แสดงอาบัติ จึงเกิดเป็นพญานาคชื่อเอรกปัตตะได้แต่งเพลงขับธรรมะคาถาให้ธิดาขับร้องบนพังพาน อุตตรมาณพได้ฟังธรรมะจากเพลงขับที่พระพุทธเจ้าทรงแต่งเพื่อขับตอบเพลงของนางนาค จึงได้ขับเพลงธรรมะตอบเพลงของธิดานาค ด้วยการตรึกตรองธรรมะได้บรรลุธรรม และเอรกปัตตนาคราชได้อัตภาพเป็นมาณพไม่ต้องทนทุกข์ในภพนาค หลักธรรมสำคัญคือ ทวาร 6 ได้แก่ อายตนะภายใน-นอก ราคะ โอฆะ 4 มี กาโมฆะ ภโวฆะ ทิฏโฐฆะ และอวิชโชฆะ คนพาลคือผู้ที่ทำชั่วตามกิเลส ขาดสติและสัมมาทิฏฐิ ส่วนบัณฑิตมีความคิด พูด ทำดี มีปัญญาตามมรรคมีองค์ 8 โยคะ 4 คือ กาม ภพ ทิฏฐิ อวิชชา คุณค่าวรรณกรรมด้วยคาถาบาลีที่ไพเราะ สะท้อนหลักธรรม และส่งเสริมการปฏิบัติธรรม

บทเพลงธรรมะถือเป็นศิลปะที่ให้ความบันเทิงและพัฒนาจิตใจ ประพันธ์โดยนำธรรมะใส่ทำนองและขับร้องเพื่อนำจิตของผู้ฟังเข้าสู่ศีลธรรม สมาธิ ปัญญา การบรรลุธรรมคือการเจริญวิปัสสนาภาวนาเพื่อรู้แจ้งความจริงคือความเป็นไตรลักษณ์ และอริยสัจจ์ ด้วยญาณทัสสนะประจักษ์แจ้งด้วยตนเอง บรรลุถึงนิพพานโดยการเจริญสติปัฏฐาน 4 มี กายานุปัสสนา เวทนานุปัสสนา จิตตานุปัสสนา ธัมมานุปัสสนา ตามแนวพระสูตรและลำดับวิปัสสนาญาณ     มีอานิสงส์สำคัญคือทำให้จิตดำเนินไปด้วยกุศลและบรรลุเป็นพระอริยบุคคล โดยเฉพาะเพลงธรรมะที่ประพันธ์อย่างถูกต้องสละสวยงามมีอิทธิพลต่อการพัฒนาจิตใจในฐานะสื่อกลางให้จิตรู้สภาวธรรมตามเป็นจริงได้

อิทธิพลของเพลงธรรมะเพื่อการบรรลุธรรมในอรรถกถาธรรมบทเรื่องเอรกปัตตนาคราช พบว่า เพลงธรรมะแต่งในรูปคาถาปัฐยาวัตร ใช้ภาษาบาลีที่เข้าใจง่าย แต่แฝงด้วยหลักธรรมอันลึกซึ้ง รูปแบบคำถาม-ตอบ จนทำให้อุตตรมาณพเจริญวิปัสสนาเข้าสู่ลำดับวิปัสสนาญาณต่าง ๆ จนบรรลุพระโสดาบัน เมื่อวิเคราะห์ตามหลักการเจริญวิปัสสนาตามหลักมหาสติปัฏฐาน 4 แนวทางพระสูตร และลำดับญาณของอุตตรมาณพผู้มีบุพกรรมกับพระพุทธเจ้า ได้รับการสอนธรรมะผ่านเพลงขับที่พระพุทธเจ้าทรงประพันธ์ให้ ด้วยจิตที่จดจ่อในศิลปะและต้องการแก้ปริศนาธรรมที่เกี่ยวข้องกับการตามพิจารณาดูอายตนะหรือทวารทั้ง 6 มี ตา หู จมูก เป็นต้นจนเห็นแจ้งการเกิด-ดับและน้อมจิตเข้าสู่อริยมรรค รู้แจ้งสภาวธรรม    ต่าง ๆ ตามลำดับของวิปัสสนาญาณ 16 ได้บรรลุธรรมชั้นพระโสดาบัน แสดงให้เห็นว่าการฟังเพลงธรรมะหรือขับเพลงธรรมะไม่ได้ขัดขวางต่อการบรรลุธรรมชั้นสูงของพระพุทธศาสนา แต่เป็นสื่อกลางที่มีประสิทธิภาพนำจิตเข้าสู่การเห็นแจ้งในสภาวธรรม และความหลุดพ้นจากกิเลสได้ด้วย องค์ความรู้ใหม่ที่ได้จากการศึกษาคือ Bs-SRME model ซึ่งสามารถประยุกต์ใช้