วิเคราะห์การเจริญอัปปมัญญาเพื่อยกขึ้นสู่วิปัสสนาภาวนา

บทคัดย่อ

งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ 1) เพื่อศึกษาการเจริญอัปปมัญญาในคัมภีร์พระพุทธศาสนาเถรวาท 2) เพื่อวิเคราะห์การเจริญอัปปมัญญาเพื่อยกขึ้นสู่วิปัสสนาภาวนา เป็นการวิจัยเชิงเอกสาร เกี่ยวกับการเจริญอัปปมัญญาในคัมภีร์พระพุทธศาสนา และวิเคราะห์การยกขึ้นสู่วิปัสสนาภาวนา

          ผลการวิจัยพบว่า อัปปมัญญาเป็นธรรมที่เจริญเมตตาจิตให้แผ่ไปในสัตว์ทั้งหลายอย่างไม่จำกัด โดยประกอบด้วยเมตตา กรุณา มุทิตา และอุเบกขา ซึ่งแต่ละข้อมีลักษณะเด่นและข้อควรระวัง เมื่อนำมาเจริญให้มากยิ่งขึ้น จะส่งผลให้จิตตั้งมั่นเป็นสมาธิระดับอัปปนาสมาธิ (ฌานจิต) ซึ่งสามารถเป็นฐานนำเข้าสู่วิปัสสนาได้ โดยอัปปมัญญาสามารถบรรลุฌานได้ตั้งแต่รูปฌาน 4 ถึงอรูปฌาน 4 และนิโรธสมาบัติ อานิสงส์ของการเจริญอัปปมัญญานั้นมีมาก ทั้งในทางโลกิยะและทางโลกุตตร เช่น หลับเป็นสุข จิตผ่องใส เป็นที่รักของทั้งมนุษย์และอมนุษย์ และสามารถเข้าถึงพรหมโลกได้ อีกทั้งยังเป็นบาทฐานของวิปัสสนาภาวนา โดยผู้เจริญอัปปมัญญาแล้ว เมื่อออกจากฌานสามารถยกองค์ฌานขึ้นมาพิจารณาให้เห็นตามไตรลักษณ์ (อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา) นำไปสู่การเกิดวิปัสสนาญาณตามลำดับ การเจริญอัปปมัญญาเพื่อยกขึ้นสู่วิปัสสนาภาวนา ต้องอาศัยหลักธรรมสำคัญ เช่น สติปัฏฐาน 4 โพชฌงค์ 7 วิชชาและวิมุตติ โดยกระบวนการดังกล่าวนำไปสู่การเป็นอุภโตภาควิมุตติ คือ ผู้หลุดพ้นทั้งทางเจโตวิมุตติ (ด้วยสมาธิ) และปัญญาวิมุตติ (ด้วยปัญญา) จนสามารถบรรลุอรหัตผล เข้าสู่พระนิพพานได้ในที่สุด