สมาธิบำบัดในหลักสติปัฏฐาน 4 สำหรับเด็กวัยเรียน: การสังเคราะห์ แนวพุทธธรรมเพื่อเสริมสร้างสุขภาพจิตและความสามารถ ในการกำกับตนเอง
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
บทความวิชาการนี้นำเสนอการสังเคราะห์สมาธิบำบัดตามหลักสติปัฏฐาน 4 เพื่อพัฒนาสุขภาพจิตและความสามารถในการกำกับตนเองของเด็กวัยเรียน โดยผสานพุทธธรรม จิตวิทยาพัฒนาการ และงานวิจัยเชิงประจักษ์เข้าด้วยกัน จุดตั้งต้นของการวิเคราะห์ คือ การเปรียบเทียบแนวปฏิบัติสมาธิของนักพรตก่อนพุทธกาลกับหลักมัชฌิมาปฏิปทา เพื่อชี้ให้เห็นความได้เปรียบของการฝึกสติ–สมาธิ–ปัญญาแบบพุทธ ซึ่งตั้งอยู่บนความพอดี ไม่สุดโต่ง และมุ่งพัฒนาจิตให้เข้าใจธรรมชาติของกาย–ใจ การวิเคราะห์เชิงทฤษฎีชี้ว่าปัญหาขาดสมาธิของเด็กสัมพันธ์กับความบกพร่องใน 4 มิติ ได้แก่ การทำงานของร่างกาย อารมณ์ สังคม และสติปัญญา โดยเฉพาะ Executive Function ที่ถูกลดทอนจากการใช้สื่อดิจิทัลในวัยเริ่มต้น
ข้อค้นพบหลักแบ่งเป็น 4 ส่วนสำคัญ ได้แก่
- องค์ความรู้ทางพุทธธรรมที่ประยุกต์ใช้ได้จริง ซึ่งปฏิปทาของพระราหุล พระมหากัสส-ปะ พระมหาโมคคัลลานะ และพระอัญญาโกณฑัญญะ แสดงแบบอย่างการฝึกสติที่สอดคล้องกับพัฒนาการเด็ก เช่น การใคร่ครวญ การเพียร และการรู้เท่าทันอารมณ์
- หลักการออกแบบสมาธิบำบัดที่เหมาะกับเด็กประถม ให้เน้นกิจกรรมระยะสั้นใช้หลายประสาทสัมผัส และเริ่มจากกายานุปัสสนาเพื่อสร้างสติอย่างเป็นธรรมชาติ
- รูปแบบการฝึกในอิริยาบถ 4 ได้แก่ การยืน เดิน นั่ง นอน เป็นกรอบบูรณาการสมาธิในชีวิตประจำวัน ใช้ได้ทั้งในโรงเรียนและครอบครัว
- หลักฐานเชิงประจักษ์สนับสนุน คือ โปรแกรม MBIs และ MOM ช่วยลดปัญหาความสนใจ เพิ่ม EF ลดอาการวิตกกังวล และส่งเสริมสมดุลชีวภาพ
บทความนี้สรุปว่า “สมาธิบำบัดในอิริยาบถ 4” เป็นทางเลือกเชิงวิชาการที่มีความสมบูรณ์ทั้งในเชิงหลักธรรม พัฒนาการ และผลลัพธ์จริง สามารถนำไปประยุกต์ใช้ในโรงเรียนและครอบครัวเพื่อเสริมสร้างสุขภาวะองค์รวมและทักษะกำกับตนเองของเด็กได้อย่างยั่งยืน
Article Details
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
เอกสารอ้างอิง
กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก. (2561). สร้างเสริมสุขภาพด้วยสมาธิบำบัดแบบ SKT 1-7 (แผ่นพับ). กรุงเทพมหานคร: กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก.
กองโรคไม่ติดต่อ กรมควบคุมโรค. (2567). การบริหารจัดการโรคเรื้อรังด้วยสมาธิบำบัด SKT การบริการสุขภาพจิตในคลินิกโรคไม่ติดต่อ. ใน รายงานประชุมเชิงปฏิบัติการเพิ่มประสิทธิภาพการดำเนินงานและส่งเสริมความเข้มแข็งเครือข่ายป้องกันควบคุมโรคไม่ติดต่อ “Virtual NCD Forum” และป่านสื่ออิเล็กทรอนิกส์ ครั้งที่ 1, 6 ธันวาคม 2567 ณ โรงแรมอมารี ดอนเมือง แอร์พอร์ต กรุงเทพมหานคร.
การทำสมาธิเบื้องต้น อิริยาบถ 4. (2017). เรียกใช้เมื่อ 19 พฤศจิกายน 2568 จาก https://www.smilerubber.co.th/
ทัศนีเวศ ยะโส. (มปป.) การปฏิบัติสมาธิ SKT สำหรับเด็กนักเรียน (ประถมศึกษา – มัธยมศึกษา). เรียกใช้เมื่อ 19 พฤศจิกายน 2568 จาก https://thaicam. dtam.moph.go.th/
ธนิดา ทีปะปาล, ปภาสินี แซ่ติ๋ว, ศราวุธ เรืองสวัสดิ์, ธัญวดี นาคมิตร และณัฏฐ์นรี คำอุไร. (2565). โรคสมาธิสั้นและปัจจัยที่มีความสัมพันธ์ต่อปัญหาพฤติกรรมสมาธิสั้นในเด็กวัยเรียน: การทบทวนวรรณกรรม. วารสารวิจัยและนวัตกรรมทางสุขภาพ, 5 (2), 28-41.
นพรัตน์ พรมจาด. (2566). ผลของโปรแกรมการเรียนรู้แบบกำกับตนเองต่อความรู้สึกแสวงหาสิ่งตื่นเต้นเร้าใจของนักเรียนมัธยมศึกษาตอนต้น. ใน วิทยานิพนธ์พยาบาลศาสตรมหา บัณฑิต (การพยาบาลจิตเวชและสุขภาพจิต). มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.
บุรฉัตร ศักดิ์ศรีทวี. จันทร์ วันเพ็ญ และ ธารินทร์ เพ็ญวรรณ. (2562). การศึกษาเชิงวิเคราะห์ตามขวางของปัจจัยที่ส่งผลต่อโรคสมาธิสั้นในเด็กวัยเรียน ผู้รับบริการแผนกผู้ป่วยนอกคลินิกจิตเวชเด็ก โรงพยาบาลสิชล. วารสารวิชาการแพทย์, 33(2), 327-338.
พระครูรัตนญาณโสภิต (บุญเลิศ รตฺนญาโณ). (2558). ศึกษาปฏิปทาในการถือธุดงค์ของพระมหากัสสปเถระ. วารสารวนัมฎองแหรกพุทธศาสตรปริทรรศน์, 2(1), 83-89.
ไพรรัช ลาวัณยากุล. (2548). การศึกษาเชิงวิเคราะห์วิธีการศึกษาเพื่อบรรลุธรรมของพระราหุลเถระ. ใน วิทยานิพนธ์พุทธศาสตรมหาบัณฑิต (พระพุทธศาสนา). มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.
ภัคทีฆวิณหุ์ ไอศูรย์ยศพสุธีร์ และสุมานพ ศิวารัตน์. (2565). การพัฒนาศักยภาพทางความ ฉลาดของเยาวชนด้วยอานาปานสติในพระพุทธศาสนา. วารสารวิชาการศรีปทุม ชลบุรี, 18(3), 61-74.
สติปฐาน 4 พระราชโพธิวิเทศ (หลวงพ่อปสนฺโน). (2562). วัดป่าอภัยคีรี. เรียกใช้เมื่อ 19 พฤศจิกายน 2568 จาก https://www.abhayagiri.org/media/LPP_Satipat than4_ 2E_Ebook% 20%281%29.pdf
สถาบันพัฒนาการเด็กราชนครินทร์. (2560). คู่มือความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับโรคสมาธิสั้นและบทบาทของครูในการดูแลเด็กที่มีอาการสมาธิสั้น. เชียงใหม่: สยามพิมพ์นานา จำกัด.
แสง จันทร์งาม. (มปป.). ประวัติพระอัญญาโกณฑัญญะ. เรียกใช้เมื่อ 20 พฤศจิกายน 2568 จาก https://thammapedia.com/sankha/maha_kotanya.php
หลวงพ่อปราโมทย์ ปาโมชฺโช. (2566). สติปัฏฐาน. เรียกใช้เมื่อ19 พฤศจิกายน 2568 จาก https://www.dhamma.com/satipatthana4/
Analayo, B. (2004). Satipatthana: The direct path to realization. Windhorse Publications.
Bhikkhu Khemachara. (2024, October 15). Meditation and monasticism: Tracing the historical roots of Buddhist practice. International Research Journal of Education and Technology, 6 (10). Retrieved November 19, 2025, from https://www.irjweb.com/Meditation%20and%20Monasticism%20Tracing%20the%20Historical%20Roots%20of%20Buddhist%20Practice.pdf
Casselman, R., & Heinrichs, R. (2022). Reflective practice and its impact on self-regulation in children. Journal of Educational Psychology, 114(3), 421–435.
Crescentini, C., Capurso, V., Furlan, S., & Fabbro, F. (2016). Mindfulness-oriented meditation for primary school children: Effects on attention and psychological well-being. Frontiers in Psychology, 7, 805. Retrieved from https://doi.org/10.3389/fpsyg.2016.00805
Gloria Mark. (2023). Speaking of Psychology: Why our attention spans are shrinking. American Psychological Association. Retrieved from https://www.apa.org/news/podcasts/speaking-of-psychology/attention-spans
Kiken, L. G., Garland, E. L., Bluth, K., Palsson, O., & Gaylord, S. A. (2015). From a state to a trait: Trajectories of state mindfulness in meditation during
intervention predict changes in trait mindfulness. Personality and Individual Differences, 81, 41–46.
Pérez-Juárez, M. Á., González-Ortega, D., & Aguiar-Pérez, J. M. (2023). Digital distractions from the point of view of higher education students. Sustainability, 15(7), 6044. Retrieved from https://doi.org/10.3390/su15076044
Phan, M. L., Renshaw, T. L., Caramanico, J., Greeson, J. M., MacKenzie, E., Atkinson-Diaz, Z., Doppelt, N., Tai, H., Mandell, D. S., & Nuske, H.
J. (2022). Mindfulness-based school interventions: A systematic review of outcome evidence quality by study design. Mindfulness, 13(7), 1591–1613. Retrieved from https://doi.org/10.1007/s12671-022-01885-9
Porter, B., Oyanadel, C., Sáez-Delgado, F., Andaur, A., & Peñate, W. (2022). Systematic review of mindfulness-based interventions in child- adolescent population: A developmental perspective. European Journal of Investigation in Health, Psychology and Education, 12(8), 1220–1243. Retrieved from https://doi.org/10.3390/ejihpe12080085
Schonert-Reichl, K. A., et al. (2015). Enhancing cognitive and social–emotional development through a simple-to-administer mindfulness-based school program. Developmental Psychology, 51(1), 52–66.
Tang, Y. Y., Hölzel, B. K., & Posner, M. I. (2020). Neurobiological perspectives on mindfulness and self-regulation. Nature Reviews Neuroscience, 21, 63– 73.
Thanissaro Bhikkhu. (n.d.). Majjhima Nikaya 61 Ambalatthikarahulovada Sutta Instructions to Rahula. Retrieved from https://www.vipassana.com/ canon/majjhima/mn61.html
Wang, C. (2025). Beyond mindfulness: how Buddhist meditation transforms consciousness through distinct psychological pathways. Frontiers in Psychology, 16, Article 1649564. Retrieved from https://doi.org/10.3389/fpsyg.2025.1649564
Wara Nyana, & Yeshpal, D. (2023). The Mahasatipatthana Sutta: A comprehensive analysis of the four foundations of mindfulness. International Journal of Research Publication and Reviews, 4(10), 2732–2735. Retrieved from https://ijrpr.com/uploads/V4ISSUE10/IJRPR18464
