ประเพณีตักบาตรเทโว : เส้นทางสืบสานความเชื่อและวัฒนธรรม ในสังคมไทย

บทคัดย่อ

บทความวิชาการนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาแนวคิดพื้นฐาน ความเชื่อ พิธีกรรม และบทบาททางวัฒนธรรมของประเพณีตักบาตรเทโวโรหณะ (หรือที่เรียกโดยทั่วไปว่า “ตักบาตรเทโว”) ในฐานะประเพณีสำคัญของพุทธศาสนิกชนไทย ซึ่งจัดขึ้นเป็นประจำในวันแรม 1 ค่ำ เดือน 11 ของทุกปี ถัดจากวันออกพรรษา เพื่อรำลึกถึงเหตุการณ์ในพุทธประวัติที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จลงจากสวรรค์ชั้นดาวดึงส์หลังการแสดงธรรมโปรดพระพุทธมารดา การศึกษานี้มุ่งวิเคราะห์ประเพณีดังกล่าวในเชิงพิธีกรรม สัญลักษณ์ ความเชื่อเชิงศาสนา ตลอดจนบทบาททางสังคมและวัฒนธรรมในบริบทร่วมสมัย

บทความได้นำเสนอเนื้อหาในประเด็นหลัก ได้แก่ ความหมายและรากฐานทางพุทธประวัติของประเพณี พิธีกรรมที่ปฏิบัติกันในท้องถิ่นต่าง ๆ เช่น การจัด “บันไดเทโว” และการถวาย “ข้าวต้มมัด” ตลอดจนการมีส่วนร่วมของชุมชน เยาวชน และหน่วยงานต่าง ๆ ในการสืบสานประเพณี ทั้งยังสะท้อนบทบาทของตักบาตรเทโวในการธำรงค่านิยมทางศาสนา เช่น การให้ทาน ความศรัทธา และการร่วมแรงร่วมใจของชุมชน ผลการศึกษานี้ชี้ให้เห็นว่า ประเพณีตักบาตรเทโวมิใช่เพียงพิธีกรรมเพื่อการบูชาทางศาสนา แต่ยังเป็นกลไกสำคัญในการเชื่อมโยงมรดกทางวัฒนธรรมกับวิถีชีวิตร่วมสมัย เสริมสร้างความสามัคคีในชุมชน และเป็นเวทีการเรียนรู้สำหรับคนรุ่นใหม่ นอกจากนี้ ยังสะท้อนความสามารถในการปรับตัวของประเพณีให้สอดรับกับสังคมสมัยใหม่ โดยไม่สูญเสียแก่นแท้ของศรัทธาและคุณค่าทางจิตวิญญาณ ทั้งนี้ การรักษาสมดุลระหว่างพิธีกรรม ความเชื่อ และมิติทางวัฒนธรรมเชิงพาณิชย์ จะเป็นปัจจัยสำคัญในการสืบสานประเพณีตักบาตรเทโวให้คงอยู่ต่อไปอย่างมีคุณค่าในสังคมไทย