วิเคราะห์กระบวนการระงับอธิกรณ์ที่ปรากฏในพระวินัยปิฎก - พระครูอุดมจันทสาร; สวนมะไฟ ไพฑูรย์; พระครูภาวนาพัฒนบัณฑิต (เสฏฐวิทย์ปริทัศน์, 2026)
บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ ดังนี้ 1) เพื่อศึกษากระบวนการพิจารณาคดีตามกฎหมาย 2) เพื่อศึกษากระบวนการบัญญัติพระวินัยในพระวินัยปิฎก และ 3) เพื่อวิเคราะห์กระบวนการระงับอธิกรณ์ที่ปรากฏในพระวินัยปิฎก เป็นการวิจัยเอกสาร เก็บรวบรวมข้อมูลจากพระไตรปิฎก อรรถกถา เอกสารและงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง วิเคราะห์และนำเสนอข้อมูลโดยวิธีพรรณนาความ ผลการวิจัยพบว่า ปัญหาและกิจที่พระภิกษุควรทำ เรียกว่า อธิกรณ์ มี 4 ประเภท คือ 1) วิวาทาธิกรณ์ 2) อนุวาทาธิกรณ์ 3) อาปัตตาธิกรณ์ 4) กิจจาธิกรณ์ เครื่องมือในการจัดการปัญหาหรือวิธีการสืบสวนในพระวินัยเพื่อตัดสินหรือลงโทษผู้กระทำผิด คือ อธิกรณสมถะ 7 ประการ คือ 1) สัมมุขาวินัย 2) อมูฬหวินัย 3) ปฏิญญาตกรณะ 4) ตัสสปาปิยสิกา 5) เยภุยยสิกา 6) ติณวัตถารกะ และ 7) พรหมทัณฑกรรม พระพุทธเจ้าได้ทรงวางวิธีการแก้ไขหรือจัดการข้อขัดแย้งและกิจที่พระภิกษุควรทำ โดยคำนึงถึงเป้าหมายสำคัญ คือ การทำให้พระภิกษุกลับใจและสารภาพบาป พระภิกษุที่ถูกพระภิกษุสั่งงดการทำสังฆกรรมร่วมกับสงฆ์ ย่อมสามารถอยู่ร่วมกับพระภิกษุอื่นได้ตามปกติ พระภิกษุที่ถูกพระภิกษุปลดหรือลดยศ ก็จะได้รับยศกลับคืนมา พระภิกษุที่ถูกไล่ออกจากคณะสงฆ์ก็จะถูกเรียกกลับเข้าคณะสงฆ์ ผู้ที่ถูกตัดสินว่าประพฤติผิดก็จะได้รับชื่อเสียงกลับคืนมา ผู้ที่ถูกลงโทษก็จะยังคงอยู่ร่วมกับพระภิกษุอื่นได้เช่นเดิม ส่วนฆราวาสที่พระสงฆ์คว่ำบาตรก็จะยังคงคบหาสมาคมได้เช่นเดิม คือจะได้สิทธิเป็นพุทธศาสนิกชนคืนมา