การประยุกต์ใช้หลักพุทธธรรมเพื่อการบริหารจัดการภาวะหมดไฟของบุคลากรทางการศึกษา
คำสำคัญ:
การประยุกต์ใช้หลักพุทธธรรม, ภาวะหมดไฟ, บุคลากรทางการศึกษาบทคัดย่อ
บทความวิชาการนี้ต้องการนำเสนอแนวทางการประยุกต์ใช้หลักพุทธธรรมในการบริหารจัดการภาวะหมดไฟ (Burnout) ของบุคลากรทางการศึกษา อันเป็นปัจจัยหลักของการทำหน้าที่ของความเป็นครูที่มีผลกระทบต่อคุณภาพการการศึกษาและสุขภาวะของครู พฤติกรรมที่บ่งบอกถึงภาวะของการหมดไฟ (Burnout) มักจะแสดงออกมาทางกิริยาท่าทางและอารมณ์ เช่น 1. ความเหนื่อยล้าด้านอารมณ์ เฉื่อยชา เหม่อลอย ไม่ให้ความสำคัญต่อภาระงาน 2. ชอบมองโลกในแง่ร้าย หรือ มีทัศนคติในเชิงลบต่ออาชีพการงานของตน และ 3. การลดทอนความเชื่อมั่นในความสามารถของตน คือ ด้อยค่าความสามารถของตน และไม่ให้ความสำคัญกับภาระหน้าที่ที่รับผิดชอบ พฤติกรรมเหล่านี้เกิดขึ้นเนื่องด้วย ความไม่สมดุลระหว่างภาระงานที่ต้องรับผิดชอบและสภาพทางจิตใจ เป็นเหตุทำให้บุคลกรทางการศึกษาลาออกและหางานที่เหมาะสมกับตัวเอง ด้วยเหตุนี้ จึงส่งผลกระทบต่อระบบการศึกษาอย่างเป็นวงกว้าง ฉะนั้น บทความนี้จึงใคร่นำเสนอแนวคิดเกี่ยวกับการบริหารจัดการภาวะหมดไฟเชิงพุทธ โดยใช้หลักอริยสัจ 4 คือ รู้ปัญหา รู้ที่มาของปัญหา เพื่อตัดปัญหา และรู้วิธีการสลัดซึ่งปัญหา และใช้หลักอิทธิบาท 4 เป็นเครื่องมือสร้างความตระหนักรู้ความเพียรในความพอดีของงาน เพื่อสร้างวัฒนธรรมองค์กรแบบกัลยาณมิตร ลดการยึดมั่นในอัตตา และสร้างพื้นที่ความปลอดภัยในการทำงานร่วมกัน การนำหลักพุทธธรรมมาประยุกต์ใช้เพื่อการบริหารจัดการภาวะหมดไฟ มิใช่เพียงแค่การรักษาสะภาพจิตใจเท่านั้น แต่ยังเป็นกลยุทธ์ในการบริหารจัดทรัพยากรในการองค์กรให้เกิดความยั่งยืน ท่ามกลางความท้าทายและการเปลี่ยนแปลงของสังคมในยุคปัจจุบันได้อย่างมีความสุข
เอกสารอ้างอิง
กมลพร วรรณฤทธิ์. (2562). ภาวะหมดไฟในการทำงาน (Burnout syndrome). [ออนไลน์] https://www.si.mahidol.ac.th/sirirajdoctor/article_detail.aspx?ID=1385 [5 กุมภาพันธ์ 2569]
กฤษดา แสวงดี. (2554). ประมวลหลักปฏิบัติองค์การอนามัยโลก ว่าด้วยการสรรหาบุคลากรด้านสุขภาพเข้าทำงานระหว่างประเทศ. กรุงเทพมหานคร: เดอะกราฟิโก ซิสเต็มส์ จำกัด.
จุไรภรณ์ วิจักขณวงศ์. (2567). กลยุทธ์สร้างพลังกาย พลังใจ ป้องกันภาวะหมดไฟในการทำงาน. วารสารวิชาการรัฐศาสตร์และรัฐประศาสนศาสตร์, 6(1), 157.
ชนิดาภา พรหมิ. (2566). การพัฒนาหลักสูตรบูรณาการตามหลักอริยสัจ 4. วารสารบวรสหการศึกษาและมนุษยสังคมศาสตร์, 4(1), 38-45.
นามจิตต์ แก้วสว่าง และคณะ. (2557). จิตตปัญญาศึกษา: การศึกษาเพื่อการพัฒนามนุษย์ในศตวรรษที่ 21. วารสารพยาบาลทหารบก, 15(1), 10.
ปทุมรัตน์ สกุลพิมลรันต์. (2556). ภาวะหมดไฟในการทำงานของพนักงานระดับปฏิบัติการ บริษัทวีรับเบอร์ คอร์ปอเรชั่น จำกัด, บัณฑิตวิทยาลัย: มหาวิทยาลัยศิลปากร.
พระธรรมปิฎก (ป.อ.ปยุตโต). (2543). พุทธธรรม. พิมพ์ครั้งที่ 9. กรุงเทพมหานคร: มหาจุฬาลงกรณ์ราชวิทยาลัย.
พระพรหมคุณาภรณ์ (ป.อ.ปยุตโต). (2548). พจนานุกรมพุทธศาสตร์ฉบับประมวลธรรม. พิมพ์ครั้งที่ 13. กรุงเทพมหานคร: บริษัท เอส.อาร์พริ้นติ้งแมส โปรดักส์จำกัด.
พระสมชาย ฐานวุฑฺโฒ. (2533). มงคลชีวิต ฉบับธรรมทายาท. กรุงเทพมหานคร: บริษัท บีเอ็มเค บุ๊คส์ จำกัด.
มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. (2539). พระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. กรุงเทพมหานคร: โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.
ราชบัณฑิตยสถาน. (2556). พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน 2554 เฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เนื่องในโอกาสเฉลิมพระชนมพรรษา 7 รอบ 5 ธันวาคม 2556. พิมพ์ครั้งที่ 2. กรุงเทพมหานคร: บริษัท นามมีบุคส์พับลิเคชั่นส์.
วิไล เสรีสิทธิพิทักษ์. (2550). บทความฟื้นฟูวิชาการ ภาวะหมดไฟ: ความหมาย แบบทดสอบ และแนวทางป้องกันแก้ไข. วารสารสถาบันจิตเวชศาสตร์สมเด็จเจ้าพระยา, 1(2), 121.
วิจารณ์ พานิช. (2558). เรียนรู้สู่การเปลี่ยนแปลง (Transformative Learning). กรุงเทพมหานคร: มูลนิธิสยามกัมมาจล.
วิจารณ์ พานิช. (2555). วิถีสร้างการเรียนรู้เพื่อศิษย์ในศตวรรษที่ 21.กรุงเทพมหานคร: มูลนิธิสดศรีสฤษดิ์วงศ์.
ศรีสกุล เฉียบแหลม และเพ็ญนภา แดงด้อมยุทธ์. (2562). ภาวะหมดไฟในการทำงาน. วารสารแพทย์สารทหารอากาศ 65 (2), 44-52.
สภาองค์กรของผู้บริโภค. (2568). ลดภาระงาน ที่ไม่ใช่งานสอน คืนครูให้ห้องเรียน คืนเวลาให้การศึกษา. [ออนไลน์] https://www.tcc.or.th/250768-teacher-workload/ [5 กุมภาพันธ์ 2569]
สนอง วรอุไร. (2550). ทำชีวิตให้ได้ดีและมีสุข. พิมพ์ครั้งที่ 10. กรุงเทพมหานคร: สำนักพิมพ์อัมรินทร์. สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ป.อ.ปยุตฺโต). (2564). ธรรมะกับการทำงาน พิมพ์ครั้งที่ 8. ศูนย์บริการสื่อและสิ่งพิมพ์กราฟฟิคไซท์ มหาวิทยาลัยสวนดุสิต.
องค์การอนามัยโลก. (2569). ภาวะหมดไฟในการทำงานเป็นปรากฏการณ์ทางอาชีพ: การจำแนกโรคระหว่างประเทศ. [ออนไลน์] https://www.who.int/news/item/28-05-2019 [5 กุมภาพันธ์ 2569]
อริสา สุมามาลย์. (2561). การพัฒนารูปแบบการเสริมสร้างพลังสุขภาพจิตของพยาบาลวิชาชีพด้วยจิตตปัญญาศึกษา. วิทยานิพนธ์มหาบัณฑิต: มหาวิทยาลัยมหิดล.
C. Maslash and S. E. Jackson. (1982). Burnout in Health Profession: A Social Psychological Analysis. in Social Psychology of Health and Illness, ed. G.S Sanders, and J. M. Suls San Francisco: L. Erlbaum Associates.
Christina Maslach and Michael P. Leiter. (1997). The Truth About Burnout: How Organizations Cause Personal Stress and What to Do About It. San Francisco: Jossey-Bass.
Maslach, C., & Leiter, M. P. (1997). The Truth About Burnout: How Organizations Cause Personal Stress and What to Do About It. San Francisco, CA: Jossey-Bass.
