ศึกษาวิเคราะห์ต้นไม้ที่ตรัสรู้ของพระพุทธเจ้าที่ปรากฏในคัมภีร์พุทธวงศ์

บทคัดย่อ

บทความนี้มีวัตถุประสงค์ คือ 1) เพื่อศึกษาต้นไม้ที่ปรากฏในพระพุทธศาสนา 2) เพื่อศึกษาต้นไม้ที่ตรัสรู้ของพระพุทธเจ้าที่ปรากฏในคัมภีร์พุทธวงศ์ และ 3) เพื่อวิเคราะห์ต้นไม้ที่ตรัสรู้ของพระพุทธเจ้าในคัมภีร์พุทธวงศ์ เป็นการศึกษาวิจัยเชิงเอกสาร (Documentary Research) จากเอกสารชั้นปฐมภูมิ ได้แก่ พระไตรปิฎก อรรถกถา และเอกสารชั้นทุติยภูมิ ได้แก่ เอกสาร ตำรา งานวิจัย และบทความทางวิชาการ

สรุปผลการศึกษาวิจัย ดังนี้

1. คำว่า “ต้นไม้” ตรงกับคำบาลีว่า “รุกฺข” ซึ่งแบ่งได้เป็น 2 ชนิด คือ (1) ต้นไม้ที่เกิดจากต้น (2) ต้นไม้ที่เกิดจากเมล็ด ในพีชสูตร ได้กล่าวถึงประเภทของพืช หรือต้นไม้ 6 ชนิด คือ 1) พืชทั้งหลาย 2) พืชเกิดแต่ราก 3) พืชเกิดแต่ลำต้น 4) พืชเกิดแต่ข้อ 5) พืชเกิดแต่ยอด และ 6) พืชเกิดแต่เมล็ด สำหรับต้นไม้ที่ปรากฏในพระพุทธศาสนา และมีความเกี่ยวข้องกับพุทธประวัติของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า มีทั้งหมด 22 ประเภท ประกอบไปด้วย 1) ต้นโพธิ์ 2) ต้นสาละ 3) ต้นไทร 4) ต้นจิก 5) ต้นเกต 6) ต้นทองหลาง 7) ต้นหว้า 8) ต้นประดู่ลาย 9) ต้นสีเสียด 10) ต้นสะเดา 11) ต้นตะเคียนทอง 12) ต้นมะม่วง 13) ต้นมะขามป้อม
   14) ต้นส้ม 15) ต้นกุ่ม 16) ต้นไผ่ 17) ต้นฝ้าย 18) ต้นตาล 19) ต้นมะตูม 20) ต้นทองกวาว 21) ต้นงิ้ว 22) ต้นสมอ
2. ต้นไม้ที่ตรัสรู้ของพระพุทธเจ้าที่ปรากฏในคัมภีร์พุทธวงศ์นั้น มีทั้งหมด 17 ต้น คือ 1) ต้นเลียบ เป็นต้นไม้ที่ตรัสรู้ของพระทีปังกรพุทธเจ้า 2) ต้นสาลกัลญานี เป็นพระโกณฑัญญะพุทธเจ้า 3) ต้นกากะทิง เป็นต้นไม้ที่ตรัสรู้ของพระพุทธเจ้า 4 พระองค์ ได้แก่ พระมังคลพุทธเจ้า พระสุมนพุทธเจ้า พระเรวตพุทธเจ้า พระโสภิตพุทธเจ้า 4) ต้นรกฟ้าต้นไม้ที่ตรัสรู้ของพระอโนมทัสสีพุทธเจ้า 5) ต้นอ้อยช้างใหญ่ เป็นต้นไม้ที่ตรัสรู้ของ พระปทุมพุทธเจ้า พระนารทพุทธเจ้า และ พระเวสสภูพุทธเจ้า 6) ต้นสนเป็นต้นไม้ที่ตรัสรู้ของพระปทุมุตรพุทธเจ้า 7) ต้นสะเดาเป็นต้นไม้ที่ตรัสรู้ของพระสุเมธพุทธเจ้า 8) ต้นไผ่ เป็นต้นไม้ตรัสรู้ของพระสุชาตพุทธเจ้า 9) ต้นจำปา เป็นต้นไม้ตรัสรู้ของพระอัตถทัสสีพุทธเจ้า 10) ต้นมะกล่ำ เป็นต้นไม้ที่ตรัสรู้ของพระธัมมทัสสีพุทธเจ้า 11) ต้นกรรณิการ์ เป็นต้นไม้ตรัสรู้ของพระสิตธัตถพุทธเจ้า 12) ต้นมะขามป้อม เป็นต้นไม้ตรัสรู้ของพระปุสสพุทธเจ้า 13) ต้นแคฝอย เป็นต้นไม้ที่ตรัสรู้ของพระวิปัสสีพุทธเจ้า 14) ต้นกุ่มบก เป็นต้นไม้ที่ตรัสรู้ของพระสิขีพุทธเจ้า 15) ต้นซึก เป็นต้นไม้ที่ตรัสรู้ของพระกกุสันธพุทธเจ้า 16) ต้นไทรเป็นต้นไม้ที่ตรัสรู้ของพระกัสสปพุทธเจ้า และ 17) ต้นโพธิ์ เป็นต้นไม้ตรัสรู้ของพระโคตมพุทธเจ้า
3. การวิเคราะห์ต้นไม้ที่ตรัสรู้ของพระพุทธเจ้าในคัมภีร์พุทธวงศ์ ผู้วิจัยได้กำหนดประเด็นในการวิเคราะห์ 8 ประเด็น ดังนี้ 1) ความสำคัญทางศาสนา คือ ต้นไม้ทั้ง 17 ประเภทเป็นจุดเริ่มต้นของ
   การตรัสรู้ของพระพุทธเจ้าในคัมภีร์พุทธวงศ์ เป็นสถานที่ที่พระพุทธเจ้าทรงบรรลุธรรมและค้นพบ อริยสัจ 4 2) เป็นสัญลักษณ์แห่งการตรัสรู้ เป็นสัญลักษณ์ของการค้นพบความจริงหรือการตื่นรู้ 3) ความหมายเชิงสัญลักษณ์ เป็นสัญลักษณ์ทางพระพุทธศาสนา ที่สะท้อนให้เห็นถึงความสำคัญของต้นไม้ในฐานะเป็นสถานที่ตรัสรู้และเป็นต้นไม้มงคลสำหรับชาวพุทธ 4) สัญลักษณ์ของความอดทนต่ออุปสรรคและมาร 5) ความสัมพันธ์ที่เชื่อมโยงกับธรรมชาติและการสื่อสารกับธรรมชาติ เป็นการพิจารณาถึงบทบาทของต้นไม้ที่ตรัสรู้ของพระพุทธเจ้าในมิติที่ลึกซึ้งเกี่ยวกับความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับธรรมชาติ 6) สัญลักษณ์แห่งความสมบูรณ์ เป็นความสมบูรณ์ของปัญญาของพระพุทธเจ้าที่ตรัสรู้ เปรียบเสมือนเมล็ดและต้นไม้ที่เจริญงอกงามให้ร่มเงา 7) ผลกระทบต่อพุทธศาสนิกชน เป็นต้นไม้ที่มีผลกระทบทั้งในด้านจิตใจ ความเชื่อ ศาสนพิธี และวัฒนธรรม 8) ในเชิงปรัชญา คือ ต้นไม้เป็นเสมือนสิ่งที่สนับสนุนเกิดปัญญา เป็นครูแห่งการตรัสรู้เป็นสัญลักษณ์แห่งความเพียรพยายามและบรรลุธรรมสูงสุด