วิเคราะห์เปรียบเทียบวัตรปฏิบัติการบิณฑบาตของพระสงฆ์ ในสมัยพุทธกาลและในสังคมไทยปัจจุบัน

บทคัดย่อ

การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์ 3 ประการ คือ (1) เพื่อศึกษาวัตรปฏิบัติและระเบียบข้อปฏิบัติการบิณฑบาตของพระสงฆ์ในสมัยพุทธกาล (2) เพื่อศึกษาสภาพและปัญหาวัตรปฏิบัติการบิณฑบาตของพระสงฆ์ในสังคมไทยปัจจุบัน (3) วิเคราะห์เปรียบเทียบวัตรปฏิบัติการบิณฑบาตของพระสงฆ์ในสมัยพุทธกาลและในสังคมไทยปัจจุบัน

ผลการวิจัยพบว่า

1. วัตรปฏิบัติและระเบียบข้อปฏิบัติการบิณฑบาตของพระสงฆ์ในสมัยพุทธกาลในฐานะที่เป็นเป็นกรณียกิจของบรรพชิตที่พึงประพฤติปฏิบัติเป็นกิจวัตรประจำวัน เพื่อการดำรงชีพ สร้างอัตตโยชน์ปรัตถประโยชน์ และประโยชน์ทั้งสองฝ่าย ตามพุทธานญาตทรงถือปฏิบัติสืบต่อกันมาต่างก็ดำรงชีวิตด้วยอาศัยอาหารที่ผู้อื่นถวาย เพื่อสร้างประโยชน์สุขเกื้อกลูเเก่สรรพสัตว์ทั้งปวง ทรงถือว่าการบิณฑบาตเป็นการโปรดสัตว์ ช่วยให้ชาวบ้านได้มีโอกาสบำเพ็ญทาน ได้ฟังธรรมการบิณฑบาตมีความสำคัญในฐานะที่เป็นอาชีวปริสุทธิ กล่าวคือ เป็นอาชีพที่บริสุทธิ์สำหรับนันกบวชผู้ละบ้านเรือน ไม่เกี่ยวข้องด้วยบ้านเรือนแล้ว พระภิกษุสงฆ์ต้องไม่ดำรงชีวิต ด้วยการประกอบอาชีพดุจชาวบ้าน ด้วยการหลอกลวงหรือด้วยอาการอื่นใดที่ไม่เอื้อเฟื้อต่อพระธรรมวินัย มีความเป็นอยู่ที่เรียบง่ายไม่ฟุ่มเฟือย สันโดษด้วยปัจจัย 4 ฉะนั้น พระพุทธองค์จึงทรงอนุญาตให้พระภิกษุสามเณรสามารถรับนิมนต์ได้การรับนิมนต์ไปฉันอาหารที่บ้านของคฤหัสถ์ก็เรียกว่าการรับบิณฑบาตต่างกัน แต่ไม่ได้อุ้มออกไปเดินตามบ้านของคนนั้นคนนี้เท่านั้น
2. สภาพและปัญหาวัตรปฏิบัติการบิณฑบาตของพระสงฆ์ในสังคมไทยปัจจุบัน ในการออกรับอาหารบิณฑบาตจะออกเดินไปในหมู่บ้านตอนเวลาเช้าโดยจะเดินเรียงตามลำดับอาวุโส เมื่อไปถึงหมู่บ้านที่ชาวบ้านกำลังรออยู่ก็จะยืนเรียงเป็นแถว แต่ก็จะมีบางพื้นที่บางวัดที่พระสงฆ์จะออกเดินตามลำพัง ภายหลังมหาเถรสมาคมได้กำหนดแนวทางในการออกรับบิณฑบาตของพระสงฆ์ตามที่สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ ได้เสนอให้กำหนดแนวทางตักบาตรตามพระธรรมวินัย โดยให้พระสงฆ์ออกบิณฑบาตแล้วกลับวัดไม่ควรเกิน 8 โมงเช้า ไม่ไปนั่งตามร้าน เร่ร่อนนอกพื้นที่ ไม่เข้าแหล่งอโคจร ไม่ถ่ายเทอาหาร-ทิ้งดอกไม้ ไม่แย่งรับซองปัจจัย เป็นต้น ดังจะเห็นได้ว่าการออกบิณฑบาตของพระสงฆ์ไทยนั้นมีมาตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน และการที่พระสงฆ์ได้ออกรับบิณฑบาต แล้วพุทธศาสนิกชนได้ทำบุญตักบาตรเป็นปัจจัยหนึ่งในการสืบทอดพระพุทธศาสนาทำให้พระพุทธศาสนานั้นมีความมั่นคงและเจริญรุ่งเรืองมาจนถึงปัจจุบัน
3. วิเคราะห์เปรียบเทียบวัตรปฏิบัติการบิณฑบาตของพระสงฆ์ในสมัยพุทธกาลและในสังคมไทยปัจจุบันเกี่ยวกับการใช้บาตรของพระสงฆ์ในสมัยพุทธกาลกับสมัยปัจจุบันนั้นในส่วนของข้อวัตรปฏิบัติยังคงยึดเอาหลักพระวินัยเป็นหลัก แต่ในส่วนของการได้มาซึ่งบาตรนั้นมีความแตกต่างกันตรงที่สมัยพุทธกาลนั้นเป็นเรื่องที่ยากกว่าจะได้บาตรมา ในส่วนของอาหารที่รับบิณฑบาตของพระสงฆ์แต่เดิมครั้งพุทธกาลเลี้ยงชีพด้วยอาหารบิณฑบาตโดยสมัยพุทธกาลนั้นพระสงฆ์จะจาริกไปในบ้านเพื่อขออาหารจากชาวบ้าน ในสมัยปัจจุบันลักษณะของการออกไปขอรับบิณฑบาตก็มีส่วนคล้ายกับสมัยพุทธกาล คือ ถือบาตรออกเดินไปเพื่อขอรับอาหาร โดยไม่ได้เอ่ยปากขอ แต่ในส่วนของอาหารที่ได้มานั้นส่วนมากเป็นอาหารสำเร็จรูป และอาหารกึ่งสำเร็จรูปด้วยค่านิยมของสังคมที่เปลี่ยนไปโดยเน้นความสะดวกสบาย ซึ่งบางครั้งการบริโภคอาหารโดยที่ไม่สามารถเลือกได้ของพระสงฆ์ ทำให้เกิดโรคต่าง ๆ ขึ้นกับพระสงฆ์ เช่น ความดัน เบาหวาน น้ำหนักเกินมาตรฐาน เป็นต้น และในส่วนของจริยาวัตรในการบิณฑบาตของพระสงฆ์ในพุทธกาลนั้นจะมีความสำรวมระวัง ประพฤติปฏิบัติตามพระธรรมวินัยอย่างเคร่งครัดมากกว่าสมัยปัจจุบัน โดยสมัยพุทธกาลนั้นจะเป็นการบิณฑบาตเพื่อเลี้ยงชีพจริง ๆ ไม่มีวัตถุประสงค์อื่นแอบแฝง ในสมัยปัจจุบันมีพระสงฆ์บางรูปที่ไม่ปฏิบัติตามพระธรรมวินัย มีการออกรับบิณฑบาตโดยมุ่งหวังลาภสักการะหรือบางรูปเลือกรับเฉพาะเงิน ซึ่งทำให้เกิดความเสื่อมศรัทธาในหมู่พุทธศาสนิกชนบางคนดูข่าวแล้วถึงกับไม่อยากจะทำบุญกับพระสงฆ์ไปเลยก็มีในประเด็นนี้ผู้ศึกษาจึงอยากให้คณะสงฆ์ ร่วมกับฝ่ายปกครองร่วมกันสอดส่องดูแลพระสงฆ์ที่ประพฤติตนไม่ถูกต้องตามหลักพระธรรมวินัยและควรมีบทลงโทษเพื่อให้เกิดความกลัว และเพื่อไม่ให้เป็นเยื่องอย่างแก่ผู้อื่นต่อไป