วิเคราะห์วิริยะในการปฏิบัติวิปัสสนาภาวนาเพื่อบรรลุธรรม

บทคัดย่อ

บทความนี้ มีวัตถุประสงค์ 2 ประการ คือ 1) เพื่อศึกษาวิริยะในคัมภีร์พุทธศาสนาเถรวาท 2) เพื่อวิเคราะห์วิริยะในการปฏิบัติวิปัสสนาภาวนาเพื่อบรรลุธรรม ระเบียบวิธีวิจัยเป็นเชิงเอกสาร (Documentary Research) โดยใช้วิธีการวิเคราะห์เชิงพรรณนา ผลการวิจัยพบว่า วิริยะมาจากศัพท์ว่า วีระ หมายถึง ความกล้าหาญ ความเพียรของผู้กล้าหาญ ความพยายาม ความอุตสาหะ ความบากบั่น ความอาจหาญไม่ท้อถอย ของคนผู้ปรารภความเพียรในการทำกิจต่างๆ วิริยะเป็นคำกลางๆ สามารถนำไปใช้สนับสนุนในการกระทำให้เกิดสุข เช่น เพียรปฏิบัติสมถะและวิปัสสนากัมมัฏฐาน วิริยะเป็นหลักธรรมข้อหนึ่งที่เป็นดังซี่กงล้อแห่งธรรมปรากฏร่วมกับหลักธรรมข้ออื่นอยู่เสมอ  หลักธรรมที่เกี่ยวข้องกับวิริยะในบทนี้หมายเอาหมวดธรรมที่มีในโพธิปักขิยธรรม วิปัสสนาภาวนา หมายถึง การเจริญอบรมปัญญาให้รู้เท่าทันรูปนามตามเป็นจริง เพื่อคลายความยึดมั่นถือมั่น จึงพ้นไปจากตัณหาและทิฏฐิ ย่อมเป็นผู้ไม่ถูกความทุกข์ครอบงำ การปฏิบัติวิปัสสนาภาวนา คือการปฏิบัติตามหลักสติปัฏฐาน 4 วิริยะ เป็นองค์ธรรมสำคัญที่ต้องใช้ในการปฏิบัติวิปัสสนาภาวนาตามหลักสติปัฏฐาน 4 องค์คุณในการปฏิบัติวิปัสสนาภาวนา ได้แก่ 1) อาตาปี การมีความเพียรเผากิเลสให้ร้อนทั่ว  2) สติมา การมีสติ 3) สัมปชาโน มีความรู้ตัวทั่วพร้อมอยู่เสมอ  อาตาปี คือความเพียรในสัมมัปปธาน 4 ความเพียรในการปฏิบัติวิปัสสนาภาวนา เป็นเครื่องเผากิเลส ซึ่งสงเคราะห์เข้าในองค์แห่งอริยมรรค ความเพียรชอบเป็นเครื่องประกอบในการตั้งสติกำหนดพิจารณากายในกาย เวทนาในเวทนา จิตในจิต และธรรมในธรรม ด้วยการอาศัยองค์ธรรม 3 ประการเป็นเครื่องประกอบ คือ อาตาปี สัมปชาโน สติมา มีความเพียรเผากิเลสประกอบกับความรู้ตัวมีสติอยู่ในปัจจุบันจนรู้แจ้งอริยสัจ 4 บรรลุโลกุตรธรรม 9 คือ มรรค ผล นิพพาน