การใช้ดุลพินิจของศาลในการปล่อยชั่วคราวจำเลยในคดีอาญา: การวิเคราะห์เชิงเปรียบเทียบกฎหมายไทย ญี่ปุ่น และสหรัฐอเมริกา

บทคัดย่อ

บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาหลักเกณฑ์และการใช้ดุลพินิจของศาลไทย ในการปล่อยชั่วคราวจำเลยในคดีอาญา 2) เปรียบเทียบหลักการปล่อยชั่วคราวในระบบกฎหมายของญี่ปุ่น และสหรัฐอเมริกา และ 3) เสนอแนวทางปรับปรุงมาตรา 108 แห่งประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา เพื่อให้การใช้ดุลพินิจของศาลไทยมีความโปร่งใส เป็นธรรม และเป็นมาตรฐานเดียวกัน ซึ่งเป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ (Qualitative Research) โดยใช้ระเบียบวิธีการศึกษาจากเอกสาร (Documentary Research) ประกอบด้วยการวิเคราะห์บทกฎหมายไทย ได้แก่ รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2560 และประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา รวมถึงการศึกษาวรรณกรรมทางวิชาการ คำพิพากษาศาลฎีกา บทความทางวิชาการและกฎหมายต่างประเทศที่เกี่ยวข้องกับการปล่อยชั่วคราวในญี่ปุ่นและสหรัฐอเมริกา

ผลการวิจัยพบว่า

1. การใช้ดุลพินิจของศาลไทยในการปล่อยชั่วคราวยังคงอยู่บนพื้นฐานของหลักการทั่วไปที่ให้อำนาจศาลพิจารณาตามความเหมาะสม โดยพิจารณาจากเหตุผล เช่น ความหนักเบาแห่งข้อหา ความน่าเชื่อถือของผู้ร้อง และความเสี่ยงที่จำเลยจะหลบหนีหรือไปยุ่งเหยิงกับพยานหลักฐาน อย่างไรก็ตาม การขาดหลักเกณฑ์การประเมินเชิงโครงสร้างที่ชัดเจนทำให้เกิดความแตกต่างของคำสั่งศาลในแต่ละกรณี และอาจส่งผลต่อความเสมอภาคทางกฎหมาย


2. การเปรียบเทียบกับระบบกฎหมายของญี่ปุ่นและสหรัฐอเมริกาพบว่า ทั้งสองประเทศมีการวางกรอบการใช้ดุลพินิจของศาลไว้อย่างชัดเจน โดยญี่ปุ่นมีกระบวนการ “Hoshaku” ที่กำหนดเงื่อนไขการปล่อยชั่วคราวไว้อย่างละเอียด และให้อัยการมีบทบาทตรวจสอบการใช้ดุลพินิจของศาล ส่วนสหรัฐอเมริกามีหลักการตาม Bail Reform Act of 1984 ที่ใช้กลไกการประเมินความเสี่ยง (Risk Assessment) และบริการคุมประพฤติ (Pretrial Services) เพื่อประกอบการตัดสินใจปล่อยตัวชั่วคราว ซึ่งช่วยลดอคติส่วนบุคคลของผู้พิพากษาและเพิ่มความโปร่งใสในกระบวนการยุติธรรม


3. แม้ระบบกฎหมายไทยจะให้สิทธิแก่ผู้ต้องหาและจำเลยในการยื่นคำร้องขอปล่อยชั่วคราวตามมาตรา 108 แห่งประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา แต่ในทางปฏิบัติ การใช้ดุลพินิจของศาลยังคงขาดหลักเกณฑ์ที่แน่นอนและไม่มีกลไกตรวจสอบที่เพียงพอ ซึ่งอาจนำไปสู่ความไม่เสมอภาคในการพิจารณา งานวิจัยจึงเสนอให้มีการ จัดตั้งระบบการสืบเสาะพฤติการณ์และการประเมินความเสี่ยงก่อนการปล่อยชั่วคราว รวมทั้งกำหนดหลักเกณฑ์กลางในการใช้ดุลพินิจของศาล เพื่อให้การปล่อยชั่วคราวมีมาตรฐาน โปร่งใส และสอดคล้องกับหลักสิทธิมนุษยชนสากล