ศึกษาการละวิปัสสนูปกิเลสในการปฏิบัติวิปัสสนาภาวนา ตามหลักมหาสติปัฏฐานสูตร

บทคัดย่อ

บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ คือ 1) เพื่อศึกษาวิปัสสนูปกิเลสในคัมภีร์พระพุทธศาสนาเถรวาท 2) เพื่อศึกษาการปฏิบัติวิปัสสนาภาวนาตามหลักมหาสติปัฏฐานสูตร และ 3) เพื่อศึกษาการละวิปัสสนูปกิเลสในการปฏิบัติวิปัสสนาภาวนาโดยใช้แนวทางมหาสติปัฏฐานสูตร การวิจัยครั้งนี้เป็นการวิจัยเชิงเอกสาร (Documentary Research) โดยศึกษาจากพระไตรปิฎก อรรถกถา ฎีกา และเอกสารงานวิชาการที่เกี่ยวข้อง วิเคราะห์ข้อมูลโดยการวิคราะห์เนื้อหาประกอบบริบท

          ผลการวิจัยพบว่า วิปัสสนูปกิเลสเป็นอุปสรรคสำคัญในการพัฒนาปัญญาขั้นวิปัสสนาญาณ ซึ่งประกอบด้วยอาการ 10 ประการ ได้แก่ โอภาส ปีติ ญาณ สุข อธิโมกข์ ปัคคหะ วีริยะ อุปัฏฐาน อุเบกขา และนิกันติ สภาวะเหล่านี้แม้ปรากฏคล้ายความก้าวหน้าในการภาวนา แต่แท้จริงเป็นสิ่งลวงจิตให้หลงเข้าใจผิด หากขาดสติสัมปชัญญะและปัญญา วิปัสสนาจะหยุดชะงักและเสื่อมถอยได้ การเจริญวิปัสสนาตามแนวทางมหาสติปัฏฐานสูตรจึงเป็นเครื่องมือสำคัญในการรู้เท่าทันและละซึ่งวิปัสสนูปกิเลส ผ่านการพิจารณากาย เวทนา จิต และธรรม ตามไตรลักษณ์อย่างมีอุเบกขา ผลการวิเคราะห์แสดงให้เห็นว่า การละวิปัสสนูปกิเลสต้องอาศัย “อาตาปี สัมปชาโน สติมา” อย่างต่อเนื่อง และมีการวางจิตที่เป็นกลาง ไม่ยึด ไม่ผลัก และไม่หวัง จึงสามารถนำจิตเข้าสู่วิปัสสนาญาณขั้นสูงต่อไปได้อย่างมั่นคง  องค์ความรู้ใหม่ที่ได้จากการวิจัยครั้งนี้ คือการชี้ให้เห็นอย่างเป็นระบบว่า สติปัฏฐานมิได้ทำหน้าที่เพียงกำหนดรู้สภาวธรรมเท่านั้น แต่ยังทำให้ผู้ปฏิบัติสามารถแยกแยะ “สภาวธรรมแท้” ออกจาก “สภาวะลวง” (วิปัสสนูปกิเลส) ได้อย่างชัดเจน จึงเป็นกลไกสำคัญที่ทำให้กระบวนการเจริญปัญญาดำเนินต่อไปจนถึงการบรรลุมรรคผล