การแสดงบทบาทนางยักษ์ในนาฏกรรมไทย ตามแนวทางครูธานิต ศาลากิจ

บทคัดย่อ

บทความวิจัยนี้ มีวัตถุประสงค์ 1) เพื่อศึกษาประวัติความเป็นมา องค์ประกอบของการแสดง และบทบาทนางยักษ์ในนาฏกรรมไทย และ 2) เพื่อศึกษากลวิธีการแสดง และวิเคราะห์โครงสร้างกระบวนท่ารำบทบาทนางพันธุรัตในละครนอก เรื่องสังข์ทอง ตอนพระสังข์หนีนางพันธุรัต ดำเนินการวิจัยโดยผู้วิจัยได้ทำการศึกษา ประวัติความเป็นมา องค์ประกอบของการแสดงบทบาทนางยักษ์ในนาฏกรรมไทย กลวิธีการแสดง และศึกษากระบวนท่ารำกระบวนท่ารำบทบาทนางพันธุรัตในละครนอก เรื่องสังข์ทอง ตอนพระสังข์หนีนางพันธุรัต ที่ปรากฏในรูปแบบการแสดงละครนอก โดยเก็บรวบรวมข้อมูลเอกสาร การสัมภาษณ์แบบไม่มีโครงสร้าง และการสังเกตแบบมีส่วนร่วม นำมาเรียบเรียงเชิงพรรณนา

          ผลการศึกษาพบว่า

1. นางยักษ์ในนาฏกรรมไทยนั้นปรากฏในเรื่องเล่า นิทานพื้นบ้าน และวรรณคดี มักมีบทบาทที่หลากหลายในฐานะตัวละครหลัก และตัวละครสมทบ มีอำนาจพิเศษ มีกำลังเหนือมนุษย์ บางตัวละครดุร้าย เจ้าเล่ห์ บางตัวละครมีเมตตา จริงใจ เป็นตัวแทนของบทเรียนทางศีลธรรมตามความเชื่อในวัฒนธรรมไทย มีองค์ประกอบของการแสดง ได้แก่ 1) ผู้แสดง ต้องเป็นผู้มีทักษะในการรำ และการควบคุมร่างกายได้เป็นอย่างดี เข้าใจบทบาทของตัวละคร เพราะนางพันธุรัตมีความซับซ้อนในจิตใจ ต้องถ่ายทอดอารมณ์ได้อย่างสมจริง สามารถสื่อสารอารมณ์ผ่านสายตา และท่ารำ 2) บทละคร เป็นบทการแสดงละครนอกของกรมศิลปากร กล่าวถึง นางยักษ์เลี้ยงดูพระสังข์เสมือนลูกของตน เมื่อโตขึ้นพระสังข์คิดถึงพระมารดาแท้ ๆ ของตน จึงได้ขโมยรูปเงาะเหาะหนี ฝ่ายนางพันธุรัตยกกองทัพยักษ์ออกตามหา ร่ำไห้          คร่ำครวญด้วยความรัก ความห่วงใย 3) วงดนตรีใช้วงปี่พาทย์เครื่องห้า วงปี่พาทย์เครื่องคู่ และวงปี่พาทย์เครื่องใหญ่ 4) เครื่องแต่งกาย สามารถแต่งได้ 2 แบบ คือ แต่งกายยืนเครื่องนาง สวมศีรษะนางยักษ์เปิดหน้า แต่งหน้าสวยงาม และแต่งกายยืนเครื่องนาง สวมกระบังหน้า ทำผมทรงดอกกระทุ่ม เขียนหน้าเป็นยักษ์ 5) อาวุธประจำตัว ไม้กระบองส่วนปลายมีลักษณะเกลียว 6) กระบวนท่ารำ จากแม่ท่าการฝึกหัดโขนยักษ์ มีการปรับท่ารำให้เหมาะกับตัวนาง


2. ทั้งนี้ปรากฏรูปแบบกระบวนท่ารำกราวในตรวจพลนางพันธุรัต ของนางธานิต ศาลากิจ 2 รูปแบบ คือ 1) กราวในนางพันธุรัต และ 2) กราวในนางพันธุรัตตรวจพล ปรากฏการใช้โครงสร้างร่างกายส่วนเท้า ส่วนลำตัว ส่วนมือ ส่วนศีรษะ และใบหน้า เป็นการผสมผสานกระบวนท่ารำที่เป็นเอกลักษณ์ทางนาฏศิลป์ไทยของตัวละครนาง และตัวโขนยักษ์ สามารถแยกกระบวนท่ารำตามกลุ่มท่ารำ 3 กลุ่ม คือ กลุ่มท่ารำหลัก กลุ่มท่ารำเชื่อม และกลุ่มขยาย ทั้งนี้ผู้ที่แสดงกราวในตรวจพลนางพันธุรัต ต้องเข้าใจบทบาทอารมณ์ของตัวละครในวรรณกรรม กลวิธีการแสดงในบทบาทนางพันธุรัตในตอนดังกล่าวนั้นต้องแสดงถึงความโศกเศร้าที่ต้องพลัดพลากจากพระสังข์ทอง ผู้แสดงในบทบาทนางพันธุรัตจะต้องแสดงออกถึงอารมณ์ความรู้สึกดังกล่าว และสื่อสารอารมณ์ออกมาผ่านสีหน้า และกระบวนท่ารำ